فهرست مطالب
- آشنایی با کیست تخمدان
- انواع کیست تخمدان کدامند؟
- کیست های عملکردی یا فانکشنال تخمدان
- کیست های ساختاری و پاتولوژیک تخمدان
- کیست های بدخیم تخمدان
- نشانه های کیست تخمدان چیست؟
- علت کیست تخمدان چیست؟
- از کجا بفهمیم کیست تخمدان داریم؟
- کیست تخمدان چگونه درمان میشود؟
- عوارض کیست تخمدان چیست؟
- راه پیشگیری از کیست تخمدان چیست؟
- نتیجه گیری
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:
کیست تخمدان یکی از رایجترین یافتههایی است که در سونوگرافی زنان دیده میشود و خیلی وقتها بدون اینکه فرد حتی متوجه شود، وجود دارد. کیست تخمدان در نگاه اول ممکن است نگرانکننده به نظر برسد اما واقعیت این است که بسیاری از این کیستها بیخطر و موقتی هستند و خودبهخود برطرف میشوند. با این حال، برخی انواع آن میتوانند باعث درد، تغییر در نظم قاعدگی یا حتی تأثیر بر باروری شوند. تفاوت مهمی بین انواع مختلف کیستها وجود دارد که دانستن آن میتواند نگاه شما را کاملاً تغییر دهد. در ادامه این مطلب از دکترتو، با انواع، علتها و نکات مهم کیست تخمدان آشنا میشوید که دانستن آنها ضروری است.
آشنایی با کیست تخمدان
کیست تخمدان به انگلیسی Ovarian Cysts، کیسههایی پر از مایع (گاهی اوقات جامد) با غشایی نازک است که میتواند درون تخمدان در دستگاه تناسلی زنان یا روی آن رشد کند. اندازه کیستها ممکن است به اندازه یک فندق یا یک توپ بیسبال باشد. کیست معمولا بیخطر است و علائمی ایجاد نمیکند و ممکن است در طی چرخه قاعدگی مکررا به وجود بیاید و از بین برود. این نوع کیست در صورتی کشف میشود که به دلایل دیگری به پزشک زنان مراجعه کرده باشید. گاهی اوقات کیستها به قدری بزرگ میشوند که عملکرد تخمدان را دچار اختلال میکنند و انواعی از درد را در ناحیه لگن یا پایین شکم ایجاد میکنند.
تفاوت کیست تخمدان با تخمدان پلی کیستیک چیست؟
کیست تخمدان به یک یا چند کیسه پر از مایع در تخمدان گفته میشود که اغلب بهصورت منفرد و موقتی ایجاد میشود. اما تخمدان پلیکیستیک یک اختلال هورمونی مزمن است که در آن تخمدانها دارای فولیکولهای ریز متعدد هستند و تخمکگذاری منظم مختل میشود. در واقع کیست یک ضایعه مشخص است اما سندرم تخمدان پلی کیستیک یک بیماری زمینهای هورمونی محسوب میشود.
انواع کیست تخمدان کدامند؟
کیستهای تخمدان به دو گروه اصلی تقسیم میشوند: عملکردی و پاتولوژیک. کیستهای عملکردی شامل کیست فولیکولار و جسم زرد هستند که معمولاً موقتی و بیخطرند و در روند طبیعی قاعدگی ایجاد میشوند. کیستهای پاتولوژیک شامل کیست درموئید، اندومتریوما و کیستهای ناشی از رشد غیرطبیعی سلولی هستند که ممکن است نیاز به بررسی و درمان داشته باشند. در ادامه انواع کیست را معرفی میکنیم و متوجه میشویم که کدام کیست تخمدان خطرناک است.
| گروه کیست | انواع |
|---|---|
| کیستهای عملکردی (فانکشنال) | کیست ساده، کیست فولیکولی، کیست جسم زرد (لوتئال)، کیست هموراژیک |
| کیستهای ساختاری و پاتولوژیک | کیست درموئید، آندومتریوما (کیست شکلاتی)، سیستآدنوما، کیستهای اینکلوژن |
| کیستهای بدخیم | تومورها و کیستهای سرطانی تخمدان |
کیست های عملکردی یا فانکشنال تخمدان
این نوع کیستها در اثر فعالیت طبیعی تخمدان ایجاد میشوند و اغلب طی چند هفته تا چند ماه خودبهخود برطرف میشوند. معمولاً علامت خاصی ندارند یا فقط درد خفیف ایجاد میکنند. این کیستها ارتباطی با سرطان ندارند و بیشتر در سنین باروری دیده میشوند. پیگیری ساده با سونوگرافی کافی است مگر اینکه بزرگ یا علامتدار شوند. در برخی موارد کیستهای تخمدان، بهویژه نوع عملکردی، طی چند هفته تا چند سیکل قاعدگی بهصورت طبیعی کوچک شده و جذب بدن میشوند یا به اصطلاح دفع یا افتادن کیست تخمدان اتفاق میافتد بدون اینکه نیاز به درمان خاصی داشته باشند.
| نوع کیست | علت تشکیل | علائم رایج |
|---|---|---|
| کیست فولیکولی | عدم آزاد شدن تخمک و باقی ماندن فولیکول در تخمدان | معمولا بدون علامت؛ گاهی درد یکطرفه لگن و اختلال قاعدگی |
| کیست جسم زرد (لوتئال) | بسته شدن دهانه جسم زرد و تجمع مایع یا خون پس از تخمکگذاری | درد لگنی، تأخیر قاعدگی، گاهی خونریزی غیرطبیعی |
| کیست هموراژیک | خونریزی داخل یک کیست عملکردی | درد ناگهانی لگن، حساسیت شکم، گاهی خونریزی داخلی |
۱. کیست ساده تخمدان چیست؟
کیست ساده تخمدان یا simple cyst در تخمدان یکی از رایجترین و بیخطرترین انواع کیستها است. این نوع کیست یک کیسه نازک و گرد است که فقط با مایع شفاف پر شده و دیوارههای آن صاف و نازک است. معمولا قطر آن کمتر از ۵ سانتیمتر است و بهندرت مشکلی ایجاد میکند. کیست ساده اغلب در زمان تخمکگذاری ایجاد میشود و طی چند هفته تا چند ماه بعد، خودبهخود جذب میشود. بیشتر اوقات اصلا علائمی ندارد و کاملا اتفاقی در سونوگرافی دیده میشود. بهترین دکتر مامایی ایران یا متخصص زنان معمولا برای اطمینان چند ماه بعد دوباره سونوگرافی انجام میدهد تا از جذب شدن آن مطمئن شود.
۲. کیست فولیکولار چیست؟
کیست فولیکولار زمانی ایجاد میشود که فولیکول تخمدان پس از رشد، آزادسازی تخمک را انجام نمیدهد. این کیست معمولاً بهصورت یک کیسه نازک و پر از مایع در داخل تخمدان دیده میشود. اغلب کوچک است، در یک سمت تخمدان قرار میگیرد و بدون درمان خاصی طی یکی دو سیکل قاعدگی برطرف میشود و مشکل جدی ایجاد نمیکند.

۳. کیست جسم زرد یا کیست لوتئال چیست؟
زمانی که فولیکول پاره میشود و علائم تخمک گذاری انجام میشود، کیسه فولیکولِ خالی منقبض میشود و نوعی توده سلولی ایجاد میکند که کورپوس لوتئوم یا جسم زرد نام دارد. کورپوس لوتئوم با ترشح هورمون استروژن و پروژسترون رحم را برای بارداری آماده میکند. در صورتی که فولیکول پس از باز شدن و آزاد کردن تخمک، بدون اینکه منقبض شود مجددا بسته و پر از مایع میشود. در این شرایط کیست جسم زرد یا لوتئال به وجود میآید که معمولا پس از گذشت چند هفته برطرف میشود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت clevelandclinic
Sometimes, your corpus luteum will keep growing instead of breaking down when it should. When this happens, your corpus luteum fills with fluid, creating a cyst.
ترجمه فارسی:
گاهی اوقات، جسم زرد شما به جای اینکه در زمانی که باید از بین برود، به رشد خود ادامه میدهد. وقتی این اتفاق میافتد، جسم زرد پر از مایع شده و یک کیست ایجاد میکند.
۴. کیست هموراژیک تخمدان چیست؟
کیست هموراژیک معمولاً بر اثر خونریزی داخل یک کیست عملکردی، اغلب فولیکولی یا جسم زرد، ایجاد میشود. علت اینکه چرا این خونریزی در بعضی افراد رخ میدهد همیشه مشخص نیست. البته کیستهای هموراژیک هنگام تخمکگذاری ایجاد میشوند؛ زمانی که فولیکول پس از آزادسازی تخمک داخل کیست خونریزی میکند.
کیست های ساختاری و پاتولوژیک تخمدان
این کیستها برخلاف نوع عملکردی، به دلیل تغییرات غیرطبیعی سلولی یا بیماریهای زمینهای ایجاد میشوند. مانند کیست درموئید، اندومتریوما یا کیستهای نئوپلاستیک. این نوع ممکن است پایدار بماند، بزرگ شود یا علائم ایجاد کند. بررسی دقیق با سونوگرافی و گاهی آزمایشهای تکمیلی برای تصمیمگیری درمان ضروری است.
| نوع کیست | علت تشکیل | علائم رایج |
|---|---|---|
| کیست درموئید | رشد سلولهای جنینی و تشکیل بافتهایی مانند مو، چربی یا دندان در کیست | اغلب بدون علامت؛ در صورت بزرگ شدن درد یا احساس سنگینی لگن |
| آندومتریوما (کیست شکلاتی) | رشد بافت اندومتر داخل تخمدان در اثر اندومتریوز | درد شدید قاعدگی، درد مزمن لگنی، درد هنگام رابطه جنسی، ناباروری |
| سیستآدنوما | رشد غیرطبیعی سلولهای سطح تخمدان و تجمع مایع یا مخاط | نفخ، احساس پری شکم، درد یا فشار لگنی |
| کیستهای اینکلوژن | گیر افتادن سلولهای سطح تخمدان در بافت آن، معمولا پس از تخمکگذاری یا جراحی | اغلب بدون علامت؛ گاهی درد یا ناراحتی خفیف لگن |
۱. کیست درموئید یا تروتوماس تخمدان
کیست درموئید یک تومور خوشخیم سلول زایا است که میتواند حاوی بافتهایی مانند مو، چربی یا دندان باشد. این کیست در هر فرد دارای تخمدان ممکن است ایجاد یا تشخیص داده شود، هرچند در سنین باروری شایعتر است. کیست درموئید از دسته کیستهای پاتولوژیک و خوشخیم است، معمولا علائم ندارد و درمان آن با جراحی امکانپذیر است.
۲. کیست شکلاتی تخمدان یا آندومتریوما
در مورد اینکه کیست آندومتریوز یا کیست شکلاتی چیست باید گفت آندومتر بخشی از بافت داخلی رحم است، در صورتی که آندومتر جایی خارج از رحم رشد کند باعث به وجود آمدن وضعیتی میشود که به آن آندومتریوز میگویند. اگر آندومتریوز به داخل تخمدان سرایت کند باعث به وجود آمدن کیستهای شکلاتی میشود. کیست شکلاتی یا آندومتریوما حاوی خون غلیظ و متمایل به قهوهای است. این کیست در دسته کیستهای پاتولوژیک قرار میگیرد. درمان آندومتریوما فردمحور است و میتواند شامل بررسی، درمان دارویی برای کنترل علائم یا جراحی باشد. جراحی هم تضمینکننده عودنکردن بیماری زمینهای اندومتریوز نیست.
۳. کیست سیست آدنومای تخمدان
سیستآدنومای تخمدان معمولاً یک تومور اپیتلیالی خوشخیم است. ضایعات کوچک و کمخطر ممکن است بررسی شوند و در صورت نیاز به درمان، روش اصلی برداشت جراحی کیست با حفظ تخمدان یا جراحی متناسب با شرایط بیمار است. برداشتن کیست تخمدان یا برداشتن یکطرفه تخمدان و لوله، درمان مناسب سیستآدنوماهای تخمدان است.

تنبلی تخمدان چیست؟
۴. کیست اینکلوژن تخمدان
کیستهای انکلوژن کیستهای خوشخیم هستند که معمولا در زنان یائسه دیده میشوند. ویژگی اصلی آنها این است که معمولا کوچک بوده (کمتر از ۵ سانتیمتر) و دیوارههای صاف و بدون جدا شدن دارند. آنها میتوانند در طول زمان تغییر کنند و اغلب ناپدید میشوند.

کیست های بدخیم تخمدان
کیستهای بدخیم، سرطانی هستند. این نوع کیستها باید سریع تشخیص داده شوند و درمان شوند تا مشکل وخیمی ایجاد نکنند. متاسفانه این نوع کیست دیر علائم نشان میدهد و زود تشخیص داده نمیشود. معمولا بیماران به دلایل گوارشی یا سایر بیماریها به پزشک مراجعه میکنند و متوجه علائم سرطان تخمدان میشوند.
نشانه های کیست تخمدان چیست؟
مهمترین علائم کیست تخمدان این است که گاهی باعث درد پایین شکم، نفخ، پری یا سنگینی در لگن، درد هنگام رابطه جنسی یا پریودهای نامنظم میشود. در برخی موارد، فرد ممکن است با درد ناگهانی و شدید، تهوع یا استفراغ روبهرو شود که میتواند نشانه پیچخوردگی یا ترکیدن کیست باشد. اگر علائم شدید یا مداوم شد، باید به پزشک مراجعه کنید تا علت دقیق آن بررسی شود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت unmhealth
Ovarian cysts are common and usually painless and harmless, but they might present painful symptoms that are treatable with medication or surgery
ترجمه فارسی:
کیست تخمدان یک بیماری شایع و معمولا بدون درد و بیضرر است اما ممکن است علائم دردناکی داشتهباشد که با دارو درمانی یا جراحی قابل درمان است.
علت کیست تخمدان چیست؟
کیست تخمدان میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و همیشه یک علت مشخص و واحد برای آن وجود ندارد. در بسیاری از موارد، علت بوجود آمدن کیست تخمدان به اختلال در روند طبیعی تخمکگذاری مربوط است؛ یعنی زمانی که فولیکول بهدرستی باز نمیشود یا پس از آزاد شدن تخمک، به شکل طبیعی جذب بدن نمیشود. در کنار این موضوع، تغییرات هورمونی در سطح استروژن و پروژسترون هم نقش مهمی در ایجاد کیستها دارند. همچنین برخی بیماریها مانند اندومتریوز یا حتی شرایط بارداری میتوانند زمینهساز تشکیل کیست شوند.
چه زمانی فولیکول به کیست تبدیل می شود؟
فولیکول حاوی مایعی است که از تخمک در حین رشد محافظت میکند و زمانی که تخمک آزاد میشود میترکد. اگر فولیکول پاره نشود و تخمک را آزاد نکند، مایع داخل آن باقی میماند و کیست فولیکولی تشکیل میشود. اگر تخمک آزاد شود اما جسم زرد بهجای تحلیلرفتن از مایع یا خون پر شود، کیست جسم زرد ایجاد میشود.
خوردن چه چیزی باعث کیست تخمدان می شود؟
مصرف زیاد قندهای ساده (مثل شیرینی، نوشابه، نان سفید)، غذاهای فراوریشده، فستفودها، چربیهای ترانس و لبنیات پرچرب ممکن است خطر اختلالات هورمونی را بالا ببرد. در مقابل، رژیم غذایی حاوی سبزیجات تازه، میوه، پروتئینهای سالم، غلات کامل و چربیهای مفید (مثل روغن زیتون و آووکادو) به تعادل هورمونی و عملکرد طبیعی تخمدان کمک میکند.
نکته: رژیم متعادل و کنترل استرس برای سلامت و مدیریت برخی اختلالات متابولیک مفید است اما هیچ غذای مشخصی علت اثباتشده کیست تخمدان نیست. رژیم غذایی جایگزین بررسی یا درمان پزشکی کیست نمیشود.

علت کیست تخمدان در دختران چیست؟
در دختران جوان، کیست تخمدان معمولاً به دلیل نوسانات طبیعی هورمونی و شروع چرخههای قاعدگی ایجاد میشود. در این سن، تخمکگذاری ممکن است بهطور کامل منظم نباشد و همین موضوع باعث ایجاد کیستهای عملکردی میشود. اغلب این کیستها خوشخیم هستند و بهمرور خودبهخود برطرف میشوند.
آیا کیست تخمدان در دختر مجرد هم ایجاد می شود؟
کیست تخمدان ربطی به رابطه جنسی یا ازدواج ندارد. هر دختری که تخمدان فعال دارد، چه مجرد باشد چه متأهل، ممکن است دچار کیست تخمدان شود. درواقع، بسیاری از کیستها بهصورت طبیعی در فرآیند تخمکگذاری ایجاد میشوند و در بیشتر موارد هم بدون مشکل خاصی از بین میروند. دختران نوجوان، جوان یا حتی دختران در سنین قبل از بلوغ هم ممکن است به دلایل مختلفی مانند عدم تعادل هورمونی، تخمکگذاری نامنظم یا مشکلات زمینهای مانند آندومتریوز، دچار کیست شوند. تشخیص کیست تخمدان در دختر مجرد معمولا از طریق سونوگرافی شکمی انجام میشود (نه واژینال) و بررسیهای لازم طبق شرایط سنی و وضعیت کلی انجام میشود.
آیا کیست تخمدان بعد از یائسگی ایجاد می شود؟
پس از یائسگی هم ممکن است کیست ایجاد شود و همه کیستها باید از نظر خطر بدخیمی ارزیابی شوند اما بسیاری از کیستهای ساده کوچک همچنان خوشخیم و کمخطرند. در دوران پس از یائسگی، خطر بدخیمی بر اساس ظاهر سونوگرافی، اندازه، علائم، تغییرات ضایعه و شاخصهای خطر ارزیابی میشود. کیست بعد از یائسگی نیاز به ارزیابی دقیقتر دارد اما کیست ساده کوچک با ظاهر اطمینانبخش معمولاً خطر بسیار پایینی دارد. بیشتر کیستهای خوشخیم به سرطان تبدیل نمیشوند؛ تغییر بدخیم معمولا در برخی ضایعات خاص مانند درموئید یا آندومتریوما و آن هم بهندرت گزارش شده است.

آیا استرس باعث کیست تخمدان می شود؟
استرس بهتنهایی علت مستقیم کیست تخمدان نیست اما میتواند با ایجاد اختلال در تعادل هورمونی بدن، چرخه قاعدگی را نامنظم کند و از دلایل عقب افتادن پریود باشد. این وضعیت در برخی افراد احتمال بروز کیستهای عملکردی را افزایش میدهد. کنترل استرس در کنار سبک زندگی سالم میتواند به تنظیم بهتر عملکرد تخمدان کمک کند.
از کجا بفهمیم کیست تخمدان داریم؟
روش اصلی تأیید و مشخصکردن ویژگیهای کیست، سونوگرافی، بهویژه سونوگرافی واژینال در موارد مناسب، است. سونوگرافی روش اولیه بررسی کیست است؛ CT، MRI و مارکرهای خونی در موارد منتخب برای تکمیل ارزیابی استفاده میشوند و هیچکدام بهتنهایی تشخیص قطعی سرطان نمیدهند. در صورتی که بهترین دکتر زنان و زایمان ایران یا متخصص مامایی متوجه تورم یکی از تخمدانها شود، انجام برخی از آزمایشها و تستها را به بیمار توصیه میکند. آزمایشهای تشخیص کیست تخمدان شامل موارد زیر هستند:
- سونوگرافی کیست تخمدان: سونوگرافی اولتراسوند نوعی آزمایش تصویربرداری از اندامهای داخلی است که بر پایه امواج اولتراسوند میتواند تصاویر واضحی از کیست، محل دقیق و اندازه آن ایجاد کند.
- سی تی اسکن: این روش نیز یکی از روشهای تصویربرداری از اندامهای داخلی است.
- ام آر آی: MRI نوعی تصویربرداری است که بر پایه میدانهای مغناطیسی تصاویر واضحی از اندامهای داخلی ایجاد میکند.
- آزمایش خون: در این روش سطح پروتئین خاصی در بدن سنجیده میشود.

شکل کیست تخمدان در سونوگرافی چگونه است؟
در سونوگرافی، کیست تخمدان معمولاً بهصورت یک ساختار گرد یا بیضی شکل پر از مایع دیده میشود. کیستهای ساده دیواره نازک و محتوی شفاف دارند، در حالی که کیستهای پیچیده ممکن است دیواره ضخیم یا اجزای داخلی داشته باشند. تفسیر دقیق تصویر باید توسط پزشک انجام شود.
بهترین زمان سونوگرافی برای تشخیص کیست تخمدان
سونوگرافی کیست تخمدان، بهویژه در صورت وجود علائم، میتواند در هر زمان چرخه انجام شود. زمان مناسب پیگیری بر اساس نوع ضایعه، هدف بررسی و نظر پزشک تعیین میشود.
کیست تخمدان چگونه درمان میشود؟
درمان کیست تخمدان به نوع، اندازه، سن بیمار و شدت علائم بستگی دارد و برای هر فرد باید بهصورت کاملاً اختصاصی تصمیمگیری شود. در بسیاری از موارد، بهویژه کیستهای ساده و عملکردی، نیازی به درمان دارویی یا جراحی نیست و فقط پیگیری منظم با سونوگرافی کافی است تا روند بهبود بررسی شود. در صورت وجود علائم مانند درد یا نامنظمی قاعدگی، ممکن است پزشک برای کنترل علائم یا کاهش احتمال تشکیل برخی کیستهای جدید تجویز شوند اما معمولاً کیست عملکردی موجود را کوچک نمیکنند. در شرایط خاص مانند کیستهای بزرگ، پایدار یا مشکوک، انجام جراحی به روش کمتهاجمی توصیه میشود تا از بروز عوارض احتمالی جلوگیری شود.
عوارض کیست تخمدان چیست؟
در بیشتر موارد کیست تخمدان بدون عارضه جدی باقی میماند و با پیگیری کنترل میشود اما در برخی شرایط میتواند مشکلاتی ایجاد کند. اگر کیست بزرگ شود یا دچار تغییرات خاصی گردد، احتمال بروز درد یا اختلال عملکرد تخمدان وجود دارد. در موارد نادر نیز نیاز به مداخله فوری مطرح میشود. یکی از مهمترین نگرانیها این است که چه اندازه کیست تخمدان خطرناک است. کیست تخمدان معمولا مشکل بزرگی به وجود نمیآورد اما گاهی اوقات میتواند خطرناک باشد و عوارض زیر را ایجاد کند:
- ترکیدن کیست: پارگی کیست تخمدان همیشه خطرناک نیست اما در صورت احساس درد شدید، سرگیجه، ضعف، تب یا احتمال خونریزی داخلی باید فورا ارزیابی پزشکی انجام شود.
- درد لگنی یا شکمی
- اختلال در چرخه قاعدگی
- پیچخوردگی تخمدان

راه پیشگیری از کیست تخمدان چیست؟
متاسفانه هیچ راهی برای جلوگیری از ایجاد کیست تخمدان وجود ندارد. سیکل قاعدگی نامنظم نیز میتواند هشداری برای ایجاد کیست تخمدان در بدن باشد. اما نگران نباشید کیست یک بیماری شایع است و در بیشتر موارد خطر حادی برای فرد ایجاد نمیکند و خود به خود رفع میشود اما باید مراقب انواع خطرناک کیست باشید. انجام سونوگرافی هم باید بر اساس علائم، یافته قبلی، سن و توصیه پزشک باشد.
نتیجه گیری
کیست تخمدان در بیشتر موارد یک یافته شایع در سونوگرافی زنان است که معمولاً خوشخیم و موقتی است و جای نگرانی جدی ندارد. با این حال، همه کیستها رفتار یکسانی ندارند و باید بر اساس نوع، اندازه و ظاهر آنها در سونوگرافی بررسی شوند. برخی از کیستها عملکردی هستند و طی چند هفته تا چند سیکل قاعدگی خودبهخود برطرف میشوند اما برخی دیگر ممکن است نیاز به پیگیری دقیقتر یا درمان داشته باشند. تفسیر درست یافتهها توسط پزشک کمک میکند تا هم از نگرانی بیمورد جلوگیری شود و هم موارد مهم بهموقع تشخیص داده شوند. اگر مشکوک هستید که دچار کیست شدهاید یا علائم خاصی دارید حتما از دکتر زنان و زایمان یا متخصص مامایی مشاوره بگیرید.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!

