فهرست مطالب
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:
نفخ شکم نوزاد در ماههای اول زندگی شایع است و بیشتر از آنکه نشانه بیماری باشد، بخشی از راه افتادن دستگاه گوارش است. نشانههای نفخ شکم نوزادان مشخص هستند، شکم سفت، پاهای جمعشده داخل شکم و بیقراری بعد از شیر خوردن. علت نفخ شکم نوزادان ترکیبی از هوایی است که نوزاد هنگام شیر خوردن یا گریه میبلعد و رودهای که هنوز آن هوا را بهراحتی بیرون نمیدهد. چیزی که نفخ شکم نوزاد را از کولیک جدا میکند این است که نوزاد نفخی با بغل کردن و آروغ گرفتن آرام میشود. این وضعیت معمولا از سه تا چهار ماهگی خودش بهبود پیدا میکند. در این مقاله از دکترتو، علائم، علتها، نقش غذای مادر، تفاوت نفخ با کولیک، مدت ادامه آن و نشانههایی که باید جدی گرفته شوند بررسی میکنیم.
نفخ شکم نوزاد چه علائمی دارد؟
نفخ شکم نوزاد بیشتر از آنکه از ظاهر شکم شناخته شود، از رفتار نوزاد معلوم میشود. شکم ممکن است کمی سفتتر از حالت عادی باشد، اما چیزی که والدین را متوجه میکند بیقراری است، آن هم معمولا نیم ساعت تا یک ساعت بعد از شیر خوردن. نوزادی که گاز در رودهاش گیر کرده با شیر دادن دوباره آرام نمیشود و تا وقتی گاز خارج نشود بیقرار میماند. نشانههای شایع به این ترتیب هستند:
- سفت شدن شکم که با دست هم لمس میشود.
- جمع کردن پاها به سمت شکم و بعد صاف کردن ناگهانی آنها
- قوس برداشتن پشت هنگام گریه
- مشت شدن دستها
- بیقراری که نیم ساعت تا یک ساعت پس از هر وعده شیر شروع میشود
- خروج گاز یا آروغی که بلافاصله آرامش میآورد
هیچکدام از این نشانهها بهتنهایی قطعی نیستند و همهشان در دل درد نوزادان با علتهای دیگر هم دیده میشوند. هنگامی این علائم ناشی از نفخ است که الگوی تکرارشونده داشته باشند؛ یعنی در چند روز پشت سر هم نوزاد شما بعد از شیر خوردن بیقرار میشود و فقط با خروج باد شکم آرام میشود. اگر این ترتیب هر روز و چند بار در روز تکرار میشود، احتمال نفخ بیشتر از هر علت دیگری است.
نمیدونی نوزادت به نفخ شکم دچار شده یا کولیک؟
برای تشخیص فوری نوبت بگیر.
چرا شکم نوزاد نفخ میکند؟
نفخ شکم نوزاد از دو مسیر ایجاد میشود که معمولا همزمان کار میکنند. مسیر اول بلع هوا هنگام شیر خوردن است، یعنی هوایی که همراه شیر وارد معده میشود و اگر بیرون نیاید تا روده پایین میرود. مسیر دوم نارس بودن دستگاه گوارش است، چون روده نوزاد در هفتههای اول هنوز در حال تنظیم حرکت و باکتریهای خودش است و گاز را کندتر جابهجا میکند. سازوکار نفخ شکم در بزرگسالان بیشتر به تخمیر غذا در روده مربوط است، اما در نوزادی که فقط شیر میخورد، نفخ معمولا ترکیبی از هوای بلعیدهشده و گازی است که در روده از تجزیه اجزای شیر توسط باکتریها تولید میشود؛ سهم هرکدام در نوزادان مختلف میتواند متفاوت باشد.
۱. بلع هوا هنگام شیر خوردن
نوزاد هنگام شیر خوردن ناچار مقداری هوا میبلعد و مقدار این هوا به وضعیت شیر خوردن بستگی دارد. اگر دهان نوزاد درست دور نوک پستان یا سر شیشه قرار نگیرد، بین لب و پوست فاصله میماند و هوا از همان فاصله وارد میشود. سوراخ درشت سر شیشه، پر نبودن کامل شیشه و شیر دادن در حالت خوابیده هم همین اثر را دارند. گریه طولانی پیش از شیر خوردن وضعیت را بدتر میکند، چون نوزاد در حال گریه هوای زیادی میبلعد و بعد با معدهای پر از هوا شروع به خوردن میکند. آروغ گرفتن نوزاد در وسط و انتهای هر وعده، همین هوا را پیش از رسیدن به روده خارج میکند.
۲. نارس بودن دستگاه گوارش
روده نوزاد در ماههای اول هنوز به الگوی حرکتی منظمی نرسیده و همین باعث میشود گاز بهجای خارج شدن پیوسته، جمع شود و فشار بیاورد. جمعیت باکتریهای روده هم در حال شکل گرفتن است و ترکیبش هفته به هفته عوض میشود، پس مقدار گازی که از هضم شیر تولید میشود ثابت نیست. عضلات دیواره شکم نوزاد هم هنوز ضعیف هستند و او نمیتواند مثل یک بزرگسال با تغییر وضعیت بدن به خروج گاز کمک کند. هر سه عامل با بزرگ شدن نوزاد یکییکی برطرف میشوند و به همین دلیل است که نفخ در نیمه دوم سال اول زندگی کمتر دیده میشود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت nhs.uk
“When your baby swallows, air bubbles can become trapped in their tummy and cause a lot of discomfort.”
ترجمه فارسی:
وقتی نوزاد شما شیر را قورت میدهد، حبابهای هوا میتوانند در شکمش گیر بیفتند و ناراحتی زیادی ایجاد کنند.
فرق نفخ و کولیک نوزاد چیست؟
مهمترین تفاوت نفخ و کولیک این است که نوزاد نفخی با چند تکنیک ساده کمی آرام میشود، اما نوزاد کولیکی نمیشود. وقتی گاز در روده گیر کرده، بغل کردن و آروغ گرفتن و ماساژ ملایم شکم معمولا ظرف چند دقیقه اثر میگذارد. در کولیک این کارها موقت جواب میدهد و گریه معمولا بهصورت طولانیتری ادامه پیدا میکند، بدون اینکه علت روشنی داشته باشد. تفاوت دوم این دو علامت در الگوی زمانی است. نفخ به وعده شیر گره خورده و با خروج گاز برطرف میشود، اما کولیک ساعت مشخصی از شبانهروز (بیشتر در اواخر عصر و شب) رخ میدهد و ساعتها طول میکشد.
کولیک تعریف عددی هم دارد که در پروندههای پزشکی به کار میرود: گریه بیش از سه ساعت در روز، بیش از سه روز در هفته و بیش از سه هفته پشت سر هم، در نوزادی که از هر نظر دیگر سالم است. این تعریف برای والدین کاربرد عملی کمی دارد، چون سه هفته صبر کردن برای رسیدن به یک اسم فایدهای ندارد. اگر کودک شما به سختی آرام میشود و روشهای پیشگیرانه یا کمکی موثر نیستند، به پزشک مراجعه کنید.
| معیار | نفخ | کولیک |
|---|---|---|
| واکنش به بغل و آروغ گرفتن | ظرف چند دقیقه آرام می شود | آرام نمیشود |
| ارتباط با وعده شیر | معمولا بعد از شیر خوردن | ربط ثابتی ندارد |
| مدت هر نوبت گریه | چند دقیقه تا نیم ساعت | چند ساعت |
| ساعت بروز | هر زمان از شبانه روز | بیشتر عصر و شب |
| چطور تمام میشود | با خروج گاز یا آروغ | ناگهانی و بدون دلیل روشن |
متن انگلیسی:
به نقل از سایت clevelandclinic.org
“You can’t soothe a baby with colic. They’ll continue to scream without any obvious cause.”
ترجمه فارسی:
نوزاد مبتلا به کولیک را نمیتوانید آرام کنید. او بدون هیچ علت آشکاری به جیغ زدن ادامه میدهد.
غذای مادر چقدر در نفخ نوزاد نقش دارد؟
نقش غذای مادر در نفخ نوزاد بسیار کمتر از چیزی است که معمولا گفته میشود و بیشتر نوزادانی که شیرمادر میخورند معمولا به خوراکی خاصی واکنش نشان نمیدهند. گازی که در روده مادر تولید میشود وارد شیر نمیشود. چیزی که واقعا از رژیم مادر به شیر میرسد پروتئینهای خوراکی است، مثل پروتئین شیر گاو. واکنش به این پروتئینها در تعداد کمی از نوزادان دیده میشود و همین باعث شده فهرستهای بلند غذاهای ممنوع برای مادر شیرده در درمان نفخ معمولا بینتیجه بمانند و فقط رژیم مادر را بدون دلیل محدود کنند.
راه درست، حذف آزمایشی یک خوراک در یک زمان است. یک خوراک مشکوک را دو هفته کامل کنار بگذارید و رفتار نوزاد را در همان دو هفته یادداشت کنید. اگر تغییری دیده نشد، آن خوراک موثر نبوده و میتواند به رژیم برگردد. حذف همزمان چند خوراکی نتیجه را غیرقابل تفسیر میکند، چون معلوم نمیشود کدامشان اثر داشته یا اصلا هیچکدام اثری نداشتهاند. خوراکیهایی که بیشتر از بقیه ارزش امتحان کردن دارند به این ترتیب هستند:
- لبنیات و هر خوراکی که پروتئین شیر گاو دارد (شایعترین مورد در گزارشهای واقعی)
- کافئین در قهوه و چای پررنگ که بیقراری نوزاد را بیشتر میکند
- حبوبات مانند عدس و لوبیا در بخشی از نوزادان
- سبزیجات خانواده کلم مانند کلم و گل کلم و بروکلی
- پیاز و سیر خام در مقدار زیاد
درباره میوهها و سبزیهای خامی که نام آنها زیاد تکرار میشود، از انار و سیب و هندوانه گرفته تا کاهو و ذرت و سیبزمینی و قارچ، شواهد قابل اتکایی وجود ندارد. اگر مادری مطمئن است یکی از اینها روی نوزاد خودش اثر میگذارد، همان روش حذف دو هفتهای پاسخ را میدهد و لازم نیست همهشان با هم کنار گذاشته شوند. نوزادی که با شیر خشک تغذیه میشود اصلا مشمول این اثر نیست، چون رژیم مادر به او نمیرسد.
دنبال دکتری مطمئن برای درمان نفخ نوزادت هستی؟ کلیک کن!
نفخ شکم نوزاد تا چه سنی ادامه دارد؟
نفخ شکم نوزاد معمولا از دو تا سه هفتگی شروع میشود، بین چهار تا شش هفتگی به بیشترین حد خود میرسد و از سه تا چهار ماهگی کم میشود. این الگو با رشد دستگاه گوارش مطابقت دارد و به همین دلیل تقریبا در همه نوزادان تکرار میشود، چه شیر مادر بخورند چه شیر خشک. تا شش ماهگی بیشتر خانوادهها بهبود کامل نفخ نوزاد را گزارش میکنند. اقداماتی که تا قبل از ۶ ماهگی برای درمان نفخ شکم نوزاد میتوان انجام داد روی کم کردن شدت و تکرار دفعات نفخ اثر میگذارد نه از بین بردن کامل آن.
نفخ نوزاد را چگونه بگیریم؟
در بیشتر موارد، نفخ نوزاد با چند اقدام ساده در خانه قابل کنترل است و نیازی به درمان دارویی ندارد. مهمترین نکته این است که هنگام شیردهی، نوزاد در وضعیت مناسبی قرار بگیرد تا هوای کمتری وارد معده او شود. آروغ گرفتن نوزاد بعد از هر وعده شیر، نگه داشتن نوزاد به حالت عمودی برای چند دقیقه، ماساژ آرام شکم و انجام حرکات ملایمی مانند حرکت دوچرخهای پاها، به خروج گاز کمک میکند. اگر نوزاد از شیشه شیر استفاده میکند، انتخاب شیشههای ضدنفخ نیز میتواند مؤثر باشد. در صورتی که با وجود رعایت این نکات، نفخ شدید یا مداوم باشد، بهتر است علت آن توسط متخصص کودکان و اطفال یا بهترین دکتر عمومی ایران بررسی شود.
بهترین قطره برای نفخ نوزاد چیست؟
قطرههای گیاهی از رایجترین داروهایی هستند که معمولا والدین برای کاهش نفخ نوزاد استفاده میکنند. با این حال، مطالعات نشان دادهاند که تأثیر قطره در همه نوزادان یکسان نیست و در برخی موارد تفاوت قابل توجهی با دارونما ندارد. به همین دلیل، مصرف آن باید با نظر پزشک انجام شود. از مصرف هر دارو، مکمل یا فرآورده گیاهی بدون نسخه و بدون تأیید ایمنی برای نوزادان خودداری کنید. قبل از مصرف و انتخاب بهترین قطره برای دل درد نوزادان حتما با پزشک مشورت داشته باشید.
درمان خانگی نفخ نوزاد چیست؟
چند روش ساده میتوانند بدون نیاز به دارو، در صورت انجام صحیح و تحت نظارت، به کاهش نفخ نوزاد کمک کنند؛ مانند ماساژ ملایم شکم، حرکت آرام پاها و قرار دادن کوتاهمدت نوزاد روی شکم در زمان بیداری و تحت مراقبت. از خواباندن نوزاد روی شکم بدون نظارت باید خودداری شود. همچنین بهتر است از تغذیه بیش از حد نوزاد پرهیز کنید زیرا پر شدن بیش از اندازه معده میتواند احساس نفخ را تشدید کند.
رازیانه برای نفخ شکم نوزاد خوب است؟
اگرچه رازیانه در طب سنتی بهعنوان ضدنفخ شناخته میشود اما شواهد علمی موجود برای اثربخشی و بهویژه ایمنی آن در نوزادان بسیار محدود و با کیفیت پایین است و در برخی گزارشها عوارض جدی برای فرآوردههای گیاهی حاوی رازیانه در شیرخواران مطرح شده است. به همین دلیل، مصرف دمنوش یا عرق رازیانه برای نوزادان، بهویژه زیر ۶ ماه، توصیه نمیشود مگر در چارچوب تجویز تخصصی.
برای نفخ شدید نوزاد چی خوب است؟
اگر نفخ شدید باعث گریه مداوم، بیقراری یا اختلال در خواب نوزاد شده است، ابتدا باید روشهای غیردارویی مانند اصلاح شیردهی، آروغ گرفتن و ماساژ شکم را امتحان کنید. در صورتی که این اقدامات مؤثر نباشند، پزشک ممکن است قطره سیمتیکون یا در شرایط خاص، بررسیهای بیشتری برای رد آلرژی به پروتئین شیر گاو، رفلاکس یا سایر مشکلات گوارشی انجام دهد. هرگز بدون تجویز پزشک از داروهای ضداسپاسم، داروهای گیاهی یا درمانهای خانگی نامطمئن برای نوزاد استفاده نکنید.
چه غذاهایی برای نوزاد نفخ دارد؟
بهطور کلی هیچ فهرست قطعی از غذاهای ممنوع برای مادر شیرده وجود ندارد، زیرا واکنش نوزادان با یکدیگر متفاوت است. با این حال، برخی مادران گزارش میکنند که پس از مصرف غذاهایی مانند حبوبات، کلم، بروکلی، پیاز، نوشابههای گازدار، غذاهای بسیار پرادویه یا کافئین زیاد، نوزادشان بیقرارتر میشود. اگر چنین الگویی را مشاهده کردید، بهتر است آن ماده غذایی را به مدت ۲ تا ۳ هفته حذف کنید و سپس با نظر پزشک دوباره به رژیم غذایی اضافه کنید. حذف خودسرانه گروههای غذایی بدون مشورت متخصص توصیه نمیشود.
چه زمانی باید نوزاد نفخ کرده را پیش پزشک برد؟
نفخ ساده نوزاد را بیقرار میکند اما بیمار نمیکند و همین جمله ملاک تشخیص موارد نگرانکننده است. هر نشانهای که ما را به بیماری نوزاد مشکوک کند، نگرانکننده است و باید بدون تعلل بررسی شود:
- تب در نوزاد زیر سه ماه، در هر درجهای
- استفراغ سبز یا خونی
- خون در مدفوع
- شکم سفت و متورمی که لمسش نوزاد را به گریه میاندازد
- نخوردن شیر یا کم شدن واضح دفعات خیس شدن پوشک
- گریه ضعیف یا با صدای بسیار زیر که با گریه همیشگی نوزاد فرق دارد
- نگرفتن وزن یا کم شدن وزن
اگر نفخ نوزاد از چهار تا شش ماهگی گذشته و همچنان هر روز تکرار میشود، یا اگر خودتان احساس میکنید حال نوزاد خوب نیست، به بهترین دکتر کودکان و اطفال ایران مراجعه کنید و از ادامه دادن روشهای خانگی پرهیز کنید. حس والدین درباره اینکه گریه نوزادشان با همیشه فرق دارد، یکی از مهمترین نشانههاست.
۴.۶ (۲۳۵۱ نظر)۴.۶ (۲۲۸۷ نظر)۴.۶ (۲۰۱۱ نظر)۵ (۱۲۱۸ نظر)۴.۸ (۱۱۰۴ نظر)۴.۲ (۱۲۵۰ نظر)چگونه از نفخ نوزاد پیشگیری کنیم؟
پیشگیری از نفخ همیشه امکانپذیر نیست اما رعایت چند نکته ساده میتواند احتمال بروز آن را کاهش دهد. نوزاد را در وضعیت مناسب شیر بدهید تا هوای کمتری ببلعد، بعد از هر وعده برای گرفتن آروغ وقت بگذارید و از شیشه شیر با جریان مناسب استفاده کنید. اگر از شیر خشک استفاده میکنید، هنگام آماده کردن آن، شیشه را بهآرامی بچرخانید تا کف زیادی ایجاد نشود. همچنین از تغذیه بیش از اندازه نوزاد و خواباندن او بلافاصله بعد از شیر خوردن خودداری کنید. رعایت این نکات به سلامت دستگاه گوارش نوزاد و کاهش دفعات نفخ کمک میکند.
نتیجه گیری
نفخ شکم نوزاد در ماههای اول زندگی نوزاد علامتی شایع است و بیشتر ناشی از رشد دستگاه گوارش و بلع باد هنگام شیر خوردن نوزاد است. این علامت معمولا مشکل نگرانکنندهای نیست و والدین میتوانند با برخی اقدامات ساده ناراحتی نوزاد را کاهش دهند. رژیم غذایی مادر معمولا در ایجاد نفخ تاثیر ندارد و در نوزادانی که شیر خشک میخورند غذای مادر کاملا در نفخ بیتاثیر است. اگر نوزاد با بغل، آروغ گرفتن و ماساژ آرام نمیشود، احتمالا نوزاد به کولیک مبتلا است و باید روشهای درمانی دیگری امتحان شود. اگر نفخ ماندگار و شدید است و با بالاتر رفتن سن نوزاد بهبود پیدا نمیکند، باید توسط متخصص کودکان و نوزادان بررسی شود.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!