تا به حال برایتان پیش آمده که غذا در گلویتان گیر کند، هنگام نوشیدن آب سرفه کنید یا احساس کنید لقمه به‌سختی پایین می‌رود؟ شاید این مشکل را به تند غذا خوردن یا خوب نجویدن نسبت دهید؛ اما گاهی این نشانه‌ها از اختلالی به نام دیسفاژی یا اختلال بلع خبر می‌دهند. این مشکل می‌تواند از ضعف عضلات بلع و بیماری‌های عصبی تا تنگی مری یا حتی تومورها ناشی شود. اما دیسفاژی دقیقا چه علائمی دارد، چه زمانی خطرناک می‌شود و برای درمان آن باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟ در این مقاله از دکترتو با انواع، علائم، علت‌ها، روش‌های تشخیص و درمان دیسفاژی و کارهایی که در خانه بلع را ایمن‌تر می‌کنند آشنا می‌شویم.
دیسفاژی چیست؟
به دشواری یا اختلال در بلع غذا، مایعات یا بزاق، دیسفاژی (Dysphagia) گفته می‌شود. این واژه از دو بخش یونانی به معنای «سخت» و «خوردن» ساخته شده است. دیسفاژی یک بیماری مستقل نیست و در بیشتر موارد علامت مشکلی در مغز و اعصاب، عضلات بلع یا خود مری است.
ده‌ها عضله و چند عصب مغزی با هماهنگی کامل عمل بلع را انجام می‌دهند. زبان لقمه جویده‌شده را به پشت حلق می‌فرستد، حنجره بالا می‌آید و راه نای را می‌بندد تا غذا وارد ریه نشود و بعد مری با انقباض‌های موجی‌شکل لقمه را به معده می‌رساند. اختلال در هر بخش از این مسیر ممکن است باعث دیسفاژی شود، به همین دلیل علت‌های آن از سکته مغزی تا تنگی مری متفاوت است.
دیسفاژی ممکن است فقط بلع غذاهای سفت را سخت کند یا بلع مایعات و حتی بزاق را هم مختل کند. شدت این اختلال هم از یک احساس گیر کردن گاه‌به‌گاه تا ناتوانی کامل در بلع متغیر است. دیسفاژی در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما در سالمندان شایع‌تر است. افزایش سن به‌تنهایی باعث اختلال بلع نمی‌شود اما تغییرات عضلانی و افزایش احتمال ابتلا به بیماری‌های عصبی می‌توانند خطر بروز آن را بیشتر کنند.
تفاوت دیسفاژی و ادینوفاژی چیست؟
دیسفاژی به معنای سختی در بلع است و ادینوفاژی که اودینوفاژی هم نوشته می‌شود، به معنای درد هنگام بلع است. ادینوفاژی بیشتر در عفونت‌های گلو و مری، التهاب مری و آسیب ناشی از قرص دیده می‌شود. این دو علامت ممکن است با هم وجود داشته باشند.
علائم دیسفاژی چیست؟
علامت اصلی دیسفاژی احساس سختی یا گیر کردن غذا هنگام قورت دادن است اما بیشتر بیماران علائم دیگری هم دارند که گاهی آن‌ها را به مشکل بلع ربط نمی‌دهند. دیسفاژی طولانی به مرور علائم دیگری هم ایجاد می‌کند. بیمار کمتر غذا می‌خورد و وزن کم می‌کند، آب کافی نمی‌نوشد و دچار کم‌آبی می‌شود و ممکن است بارها به عفونت ریه مبتلا شود.
در سالمندان و بیماران آلزایمری که توانایی توضیح علائم را ندارند، کاهش وزن، بی‌میلی به غذا و سرفه‌های مکرر هنگام غذا خوردن اغلب اولین نشانه‌های مشکل بلع هستند. اگر علائم دیسفاژی دارید با استفاده از اپلیکیشن دکترتو می‌توانید در هر ساعت از شبانه‌روز از متخصص مورد نظر خود نوبت حضوری یا آنلاین دریافت کنید. علائم دیسفاژی مری عبارت‌اند از:
- سرفه یا خفگی هنگام خوردن و آشامیدن
- احساس گیر کردن غذا در گلو یا قفسه سینه
- برگشت غذا به دهان یا بینی
- صدای خیس یا قل‌قل‌مانند بعد از غذا خوردن
- آبریزش از دهان و سختی در جویدن
- نیاز به چند بار قورت دادن برای یک لقمه
- طولانی شدن زمان غذا خوردن یا پرهیز از بعضی غذاها
- درد هنگام بلع یا سوزش سر دل
علت دیسفاژی چیست؟
مشکل در بلع غذا نشانه بیماری‌ای است که به اعصاب کنترل‌کننده بلع، عضلات گلو و مری یا مسیر عبور غذا آسیب زده است. علت دیسفاژی در کودکان، جوانان و سالمندان متفاوت است و پزشک بر اساس سن، سرعت شروع و همراهی علائم دیگر به دنبال علت می‌گردد. علت‌های دیسفاژی در این گروه‌ها قرار می‌گیرند:
- بیماری‌های مغز و اعصاب مثل سکته مغزی و پارکینسون
- بیماری‌های عضلات و حرکت مری مثل آشالازی
- تنگی و انسداد مری مثل تنگی ناشی از رفلاکس و تومورها
- علت‌های دیگر مثل بزرگی تیروئید، دیسک گردن، عفونت و داروها
| علت دیسفاژی | درمان |
|---|---|
| سکته مغزی و سایر بیماری‌های عصبی مانند پارکینسون، ام‌اس و آلزایمر | گفتاردرمانی و تمرین‌های تقویت عضلات بلع؛ تغییر بافت غذا و غلیظ کردن مایعات در صورت نیاز |
| آشالازی | تزریق بوتاکس، گشاد کردن مری با بالن یا جراحی؛ داروهایی مانند نیفدیپین و نیترات‌ها در برخی بیماران |
| تنگی مری ناشی از رفلاکس یا سایر عوامل | گشاد کردن مری با بالن یا دیلاتور؛ مصرف داروهای کاهنده اسید معده در صورت ارتباط با رفلاکس |
| التهاب عفونی مری | مصرف داروهای ضدقارچ یا ضدویروس، متناسب با نوع عفونت |
| عفونت‌های گلو و برفک دهان و مری | مصرف داروهای ضدقارچ یا ضدویروس در عفونت مری؛ درمان اختصاصی عفونت گلو در مقاله توضیح داده نشده است. |
۱. بیماری‌های مغز و اعصاب علت دیسفاژی هستند؟
بیماری‌های مغز و اعصاب شایع‌ترین علت دیسفاژی دهانی و حلقی هستند، چون پیام‌های عصبی لازم برای هماهنگی عضلات بلع را مختل می‌کنند. مشکل بلع بعد از سکته مغزی شایع است، چون سکته ممکن است همان بخش‌هایی از مغز را آسیب بزند که بلع را کنترل می‌کنند. افتادگی یک طرف صورت و ضعف زبان که از علائم سکته مغزی هستند، اغلب با ضعف عضلات بلع همراه هستند و بیشتر بیماران در هفته‌ها و ماه‌های بعد از سکته با گفتاردرمانی بهتر می‌شوند.
بیماری پارکینسون، ام اس، آلزایمر و دمانس، فلج مغزی، بیماری ای ال اس، میاستنی گراویس و تومورهای مغزی هم با ضعیف کردن یا کند کردن عضلات بلع باعث دیسفاژی می‌شوند. کند شدن حرکات زبان و حلق از علائم پارکینسون در مراحل پیشرفته‌تر است. دیسفاژی ناشی از بیماری‌های عصبی پیشرونده ممکن است به‌تدریج ایجاد شود. در برخی بیماران، بلع مایعات رقیق دشوارتر است و خطر ورود آن‌ها به راه هوایی وجود دارد؛ اما الگوی اختلال بلع در همه بیماران یکسان نیست.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت clevelandclinic
Stroke survivors are at an especially high risk of silent aspiration. Silent aspiration is when food and liquid enter your lungs without any coughing, choking or other signs of a swallowing problem.
ترجمه فارسی:
افرادی که دچار سکته مغزی شده‌اند، بیشتر از دیگران در معرض خطر آسپیراسیون خاموش قرار دارند. آسپیراسیون خاموش زمانی رخ می‌دهد که غذا یا مایعات بدون بروز علائمی مانند سرفه، خفگی یا سایر نشانه‌های اختلال بلع، وارد ریه‌ها شوند.
۲. بیماری‌های عضلات مری علت بیماری دیسفاژی هستند؟
بیماری‌های عضلات مری حرکت موجی‌شکلی را که لقمه را پایین می‌برد مختل می‌کنند و باعث می‌شوند بلع غذای سفت و مایعات از همان ابتدا سخت شود. آشالازی مهم‌ترین بیماری این گروه است و در آن دریچه انتهای مری هنگام بلع باز نمی‌شود، بنابراین غذا در مری جمع می‌شود و بیمار آن را بدون طعم ترش برمی‌گرداند. اسپاسم مری، اسکلرودرمی و دیستروفی عضلانی هم با سفت کردن یا ضعیف کردن عضلات مری بلع را مختل می‌کنند.
۳. تنگی و انسداد مری علت مشکل بلع غذا در مری است؟
تنگی و انسداد مری از علت‌های مهم دیسفاژی مری در بزرگسالان هستند و معمولا ابتدا بلع غذاهای سفت مثل گوشت و نان را سخت می‌کند. رفلاکس معده طولانی‌مدت با سوزاندن دیواره مری بافت جوشگاه ایجاد می‌کند و مری را تنگ می‌کند، به همین دلیل رفلاکس معده و مشکل بلع اغلب با هم دیده می‌شوند. حلقه‌ها و پرده‌های نازک داخل مری، دیورتیکول یا کیسه کوچکی که در دیواره مری شکل می‌گیرد و ازوفاژیت ائوزینوفیلی که بیشتر در جوانان مبتلا به آلرژی دیده می‌شود، علت‌های دیگر این گروه هستند.
التهاب مری ناشی از عفونت، قرص‌هایی که در مری گیر می‌کنند یا پرتودرمانی هم بلع را دردناک و سخت می‌کند. سرطان مری یکی از انواع سرطانی است که باعث دیسفاژی می‌شود و مشکل بلعی که در چند ماه به سرعت بدتر می‌شود و از غذای سفت به مایعات می‌رسد، به‌خصوص همراه کاهش وزن، از مهم‌ترین علائم سرطان مری است. البته بیشتر موارد دیسفاژی ناشی از سرطان نیستند و علت‌های دیگری مانند رفلاکس، تنگی خوش‌خیم مری و اختلالات حرکتی هم می‌توانند این مشکل را ایجاد کنند.
۴. تیروئید و دیسفاژی
بزرگی تیروئید یا بیماری گواتر اگر به سمت پشت گسترش پیدا کند، به مری فشار می‌آورد و بلع را سخت می‌کند، به همین دلیل تیروئید و مشکل بلع یکی موارد از مورد سوال و پرجستجوی رایج بیماران است. عفونت‌های گلو مثل گلودرد چرکی و برفک دهان و مری بلع را به طور موقت سخت و دردناک می‌کنند. بعضی داروها مثل داروهای ضد روان‌پریشی و داروهایی که دهان را خشک می‌کنند، پرتودرمانی سر و گردن و جراحی‌های این ناحیه هم از علت‌های شناخته‌شده دیسفاژی هستند.
انواع دیسفاژی کدامند؟
پزشکان دیسفاژی را بر اساس اینکه مشکل در کدام بخش مسیر بلع باشد دسته‌بندی می‌کنند و همین دسته‌بندی مسیر تشخیص را مشخص می‌کند. انواع دیسفاژی عبارت‌اند از:
- دیسفاژی دهانی و حلقی که مشکل آن در دهان، گلو و شروع بلع است.
- دیسفاژی مری که مشکل آن در لوله رابط گلو و معده است.
دیسفاژی دهانی و حلقی
دیسفاژی دهانی و حلقی زمانی رخ می‌دهد که فرد نمی‌تواند لقمه را از دهان به حلق و از آنجا به ابتدای مری بفرستد. فرد مبتلا معمولا بلافاصله بعد از قورت دادن سرفه می‌کند یا خفه می‌شود، غذا یا آب از بینی‌اش برمی‌گردد و صدایش بعد از خوردن خیس و قل‌قل‌مانند می‌شود. علت این نوع دیسفاژی بیشتر بیماری‌های مغز و اعصاب و عضلات است و بیمارانی که از دیسفاژی عصبی حرف می‌زنند، معمولا همین نوع را دارند.
دیسفاژی مری
دیسفاژی مری زمانی رخ می‌دهد که لقمه شروع بلع را بدون مشکل پشت سر می‌گذارد اما در مسیر مری گیر می‌کند یا آهسته پایین می‌رود. فرد مبتلا چند ثانیه بعد از قورت دادن احساس می‌کند غذا پشت جناغ سینه یا پایین گلو مانده است و گاهی غذای هضم‌نشده را برمی‌گرداند. علائم دیسفاژی مری به علت آن بستگی دارد و تنگی مری، بیماری‌های حرکتی مری و تومورها شایع‌ترین علت‌های آن هستند.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت guysandstthomas
Dysphagia can affect people in different ways. Some people have mild discomfort or difficulty when swallowing, while others cannot swallow at all.
ترجمه فارسی:
دیسفاژی می‌تواند افراد را به شکل‌های مختلفی تحت تاثیر قرار دهد. برخی افراد هنگام بلع فقط کمی احساس ناراحتی یا مشکل دارند، در حالی که برخی دیگر به‌هیچ‌وجه نمی‌توانند غذا یا مایعات را ببلعند.
آیا دیسفاژی خطرناک است؟
دیسفاژی ممکن است خطرناک باشد، چون هم نشانه بیماری‌های جدی مثل سکته مغزی و سرطان مری است و هم اگر درمان نشود منجر به عوارض جدی می‌شود. شدت خطر به علت دیسفاژی و توانایی بیمار در محافظت از راه هوایی هنگام خوردن بستگی دارد. عوارض دیسفاژی درمان‌نشده عبارت‌اند از:
- عفونت ریه ناشی از ورود غذا یا مایع به ریه که به آن پنومونی آسپیراسیون می‌گویند.
- خفگی با لقمه غذا
- سوءتغذیه و کاهش وزن
- کم‌آبی بدن
- انزوا و افسردگی به خاطر ترس از غذا خوردن جلوی دیگران
دیسفاژی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک دیسفاژی را با شرح حال دقیق، معاینه و آزمایش‌های تصویربرداری و آندوسکوپی تشخیص می‌دهد و هدف همه این بررسی‌ها پیدا کردن محل و علت مشکل است. پزشک از بیمار می‌پرسد غذا کجا گیر می‌کند، مشکل با غذای سفت شروع شده یا مایعات، از کی شروع شده و با چه سرعتی بدتر می‌شود. آزمایش‌هایی که پزشک برای دیسفاژی درخواست می‌کند عبارت‌اند از:
- عکس رنگی مری با باریم که حرکت مایع حاجب را در مری نشان می‌دهد.
- آندوسکوپی مری و معده برای دیدن تنگی، التهاب یا تومور و نمونه‌برداری
- مانومتری مری که فشار انقباض‌های مری را هنگام بلع اندازه می‌گیرد.
- ارزیابی بلع با دوربین از راه بینی (FEES) که معمولاً توسط گفتاردرمانگر انجام می‌شود، یا بررسی ویدئوفلوروسکوپی بلع با همکاری گفتاردرمانگر و رادیولوژیست.
درمان دیسفاژی چیست؟
درمان اختلال بلع در بزرگسالان یا درمان دیسفاژی مری به علت و شدت آن بستگی دارد و پزشک هم علت را درمان می‌کند و هم راه‌هایی برای ایمن کردن غذا خوردن پیشنهاد می‌کند. دیسفاژی ناشی از رفلاکس یا عفونت گاهی با درمان همان بیماری خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما علت‌های طولانی‌مدت به درمان تخصصی نیاز دارند. برای درمان رفلاکس و مشکلات معده‌ای که بلع را سخت کرده‌اند، می‌توانید از بهترین دکتر معده ایران کمک بگیرید. روش‌های درمان دیسفاژی عبارت‌اند از:
- مصرف داروهای کاهنده اسید معده در دیسفاژی ناشی از رفلاکس و التهاب مری
- مصرف داروهای ضد قارچ یا ضد ویروس در عفونت مری
- گشاد کردن مری با بالن یا دیلاتور در طول آندوسکوپی برای تنگی مری
- تزریق بوتاکس، گشاد کردن با بالن یا جراحی در آشالازی
- گفتاردرمانی و تمرین‌های تقویت عضلات بلع در دیسفاژی عصبی
- تغییر بافت غذا و غلیظ کردن مایعات با پودرهای مخصوص
- لوله تغذیه از راه بینی یا شکم وقتی غذا خوردن از راه دهان ایمن نیست.
کدام دارو برای دیسفاژی مناسب است؟
انتخاب دارو و قرص برای درمان بلع دشوار به علت اختلال بلع بستگی دارد و داروی واحدی برای درمان همه انواع آن وجود ندارد. برای مثال، در بیماری رفلاکس معده به مری ممکن است داروهای کاهنده اسید مانند امپرازول تجویز شوند.
در آشالازی، داروهایی مانند نیفدیپین یا نیترات‌ها ممکن است در برخی بیماران برای کاهش فشار اسفنکتر تحتانی مری استفاده شوند، اما معمولا اثربخشی محدودی دارند و روش‌هایی مانند گشاد کردن پنوماتیک یا میوتومی از گزینه‌های درمانی مهم‌تر هستند. در اختلالات عصبی، گفتاردرمانی و توان‌بخشی بلع نقش مهم‌تری دارند. مصرف خودسرانه دارو توصیه نمی‌شود.
درمان خانگی مشکل بلع یا دیسفاژی چیست؟
روش‌های درمان خانگی مشکل بلع علت دیسفاژی را از بین نمی‌برد، اما چند تغییر ساده در شیوه غذا خوردن بلع را راحت‌تر و ایمن‌تر می‌کند. این تغییرها در کنار درمان پزشکی و پس از تشخیص علت بیشترین فایده را دارند.
شواهدی برای اثربخشی درمان‌های گیاهی در رفع دیسفاژی وجود ندارد. دمنوش‌ها و ترکیبات گیاهی نمی‌توانند جایگزین تشخیص و درمان علت‌هایی مانند تنگی مری، آشالازی یا آسیب عصبی شوند. کارهایی که در خانه به بلع ایمن‌تر کمک می‌کنند عبارت‌اند از:
- هنگام غذا خوردن صاف بنشینید و پس از پایان غذا نیز مدتی در وضعیت نشسته بمانید.
- لقمه‌های کوچک بردارید و هر لقمه را کامل بجوید.
- آهسته غذا بخورید و هنگام غذا خوردن حرف نزنید.
نتیجه گیری
دیسفاژی یا مشکل بلع علامتی است که نشان می‌دهد بخشی از مسیر بلع، از اعصاب مغز تا عضلات و دیواره مری، درست کار نمی‌کند. محل گیر کردن غذا، نوع غذایی که سخت بلعیده می‌شود و سرعت بدتر شدن مشکل بهترین سرنخ‌ها برای پیدا کردن علت هستند و پزشک را به سمت آزمایش درست هدایت می‌کنند. بیشتر علت‌های دیسفاژی، از رفلاکس و تنگی مری تا مشکل بلع بعد از سکته، با درمان یا توان‌بخشی بهتر می‌شوند. اگر مشکل بلع شما بیشتر از یک بار تکرار شده، با کاهش وزن یا سرفه هنگام خوردن همراه است یا هر روز بدتر می‌شود، برای بررسی آن به بهترین دکتر گوارش و کبد ایران، دکتر گوارش و کبد تهران یا متخصصان باتجربه دیگر در سایر شهرها مراجعه کنید.
دکترتو مراقب سلامت شماست!
پرسش‌های متداول
اضطراب بیشتر باعث احساس توده یا گلوله در گلو می‌شود که به آن غمباد می‌گویند و با دیسفاژی واقعی فرق دارد. در غمباد احساس گیر کردن معمولا بین وعده‌های غذا بیشتر است و هنگام خوردن غذا کمتر می‌شود، در حالی که در دیسفاژی واقعی خود بلع لقمه سخت است. پزشک قبل از نسبت دادن مشکل بلع به اضطراب، علت‌های جسمی را بررسی می‌کند.
مشکل بلع در کودکان بیشتر به علت فلج مغزی، شکاف لب و کام، نارسی، رفلاکس شدید یا تاخیر در رشد مهارت‌های دهانی ایجاد می‌شود. نوزادی که هنگام شیر خوردن سرفه می‌کند، کمرش را قوس می‌دهد، زیاد گریه می‌کند یا شیر از بینی‌اش برمی‌گردد، باید توسط پزشک کودکان بررسی شود. گفتاردرمانگر کودک هم در درمان مشکل بلع کودکان نقش مهمی دارد.
