گاهی تهوع و استفراغ به‌قدری شدید می‌شوند که فعالیت‌های روزمره و حتی غذا خوردن را دشوار می‌کنند. در چنین شرایطی، پزشک ممکن است برای کنترل این علائم از داروهای ضدتهوع استفاده کند. پروکلرپرازین یکی از این داروهاست که با اثر بر گیرنده‌های دوپامین در مغز، به کاهش تهوع و استفراغ کمک می‌کند و در برخی موارد برای کنترل سرگیجه و علائم مرتبط با اختلالات تعادلی هم تجویز می‌شود. البته این دارو می‌تواند عوارضی مانند خواب‌آلودگی و اختلالات حرکتی ایجاد کند و مصرف آن به شرایط بیمار بستگی دارد. در ادامه این مطلب از دکترتو، با پروکلرپرازین و کاربردها و نکات مصرف آن آشنا می‌شویم.
داروی پروکلرپرازین چیست؟
داروی پروکلرپرازین (Prochlorperazine) یک داروی ضد تهوع و ضد روان‌پریشی از گروه فنوتیازین‌هاست که با مهار اثر دوپامین در مغز به کنترل تهوع و استفراغ شدید و سرگیجه کمک می‌کند. دوپامین یک پیام‌رسان شیمیایی در مغز است و در ناحیه‌ای از ساقه مغز که مرکز استفراغ را فعال می‌کند، پیام تهوع را منتقل می‌کند. پروکلرپرازین گیرنده‌های دوپامین را در ساقه مغز می‌بندد تا پیام تهوع به مرکز استفراغ نرسد. نتیجه کاربرد پروکلرپرازین کم شدن حس حالت تهوع و دفعات استفراغ است.
پزشکان پروکلرپرازین را جزو داروهای ضد روان‌پریشی نسل اول یا تیپیک می‌دانند. پروکلرپرازین از نظر ساختار شیمیایی به کلرپرومازین و قرص پرفنازین شباهت دارد اما از نظر کاربرد، دوز و عوارض با پروکلرپرازین تفاوت دارند و نباید بدون نظر پزشک جایگزین یکدیگر شوند. پروکلرپرازین در چند شکل دارویی تولید می‌شود و پزشک بر اساس شدت استفراغ و توانایی بیمار در بلعیدن، یکی از آن‌ها را انتخاب می‌کند.
| شناسنامه دارویی | توضیحات |
|---|---|
| پروکلرپرازین چیست؟ | پروکلرپرازین دارویی ضدتهوع و ضدروان‌پریشی از گروه فنوتیازین‌ها است که با مهار گیرنده‌های دوپامین در مغز، به کنترل تهوع و استفراغ شدید کمک می‌کند. |
| نام عمومی دارو | Prochlorperazine |
| نام تجاری | Stemetil، Buccastem، Compazine |
| نوع دارو | ضدتهوع، آنتی‌سایکوتیک نسل اول، مشتق فنوتیازین |
| مصرف در بارداری | مصرف در بارداری فقط با تشخیص پزشک و در صورت برتری فواید بر خطرات احتمالی انجام می‌شود. |
| متابولیسم دارو | عمدتا کبدی |
| نحوه دفع دارو | عمدتا از طریق مدفوع؛ مقدار بسیار کمی از دارو و متابولیت‌های آن از راه ادرار دفع می‌شود. |
| بهترین شرایط نگهداری | در دمای اتاق و مطابق دستور درج‌شده روی بسته‌بندی دارو، دور از رطوبت، نور مستقیم و دسترس کودکان |
| نحوه مصرف اشکال دارویی | خوراکی، شیاف رکتال |
| داروهای هم‌گروه | کلرپرومازین، تری‌فلوپرازین، پرفنازین و تیوریدازین (از گروه فنوتیازین‌ها) |
پروکلرپرازین برای چه بیماری‌هایی تجویز می‌شود؟
پزشک پروکلرپرازین را برای کنترل برخی علائم مانند تهوع، استفراغ و سرگیجه تجویز می‌کند. پروکلرپرازین علاوه بر اثر ضدتهوع، در برخی شرایط روان‌پزشکی نیز کاربرد دارد؛ البته دوز مصرف و مدت درمان در هر مورد متفاوت است و باید بر اساس تشخیص پزشک تعیین شود. این دارو معمولا برای کنترل علائم استفاده می‌شود و لزوما علت اصلی بیماری را برطرف نمی‌کند. موارد مصرف پروکلرپرازین عبارت‌اند از:
- تهوع و استفراغ شدید (مثل تهوع بعد از شیمی‌درمانی یا جراحی)
- سرگیجه و بیماری منییر
- اسکیزوفرنی و اضطراب شدید
۱. تهوع و استفراغ شدید
پروکلرپرازین برای کنترل تهوع و استفراغ شدید بیشترین کاربرد را دارد، به‌خصوص وقتی تهوع با داروهای ساده‌تر کنترل نشده است. بیمارانی که بعد از شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی استفراغ می‌کنند، از گروه‌های اصلی مصرف‌کننده پروکلرپرازین هستند. پزشک گاهی پروکلرپرازین را برای تهوع بعد از بیهوشی و جراحی هم تجویز می‌کند. در حملات میگرنی، شکل تزریقی پروکلرپرازین در اورژانس علاوه بر تهوع به کم شدن سردرد هم کمک می‌کند.
پروکلرپرازین چه فرقی با داروهای ضد تهوع دیگر دارد؟
تفاوت پروکلرپرازین با سایر داروهای ضدتهوع به مکانیسم اثر، کاربرد و عوارض جانبی آن‌ها مربوط می‌شود. پروکلرپرازین، متوکلوپرامید و دومپریدون با مهار گیرنده‌های دوپامین به کاهش تهوع کمک می‌کنند؛ بااین‌حال، متوکلوپرامید تخلیه معده را نیز افزایش می‌دهد و دومپریدون به دلیل ورود کمتر به مغز، معمولا عوارض حرکتی کمتری ایجاد می‌کند، اما می‌تواند خطر اختلال ریتم قلب را افزایش دهد.
در مقابل، داروی اندانسترون گیرنده‌های سروتونین را مهار می‌کند و بیشتر برای تهوع ناشی از شیمی‌درمانی یا پس از جراحی کاربرد دارد. دیمن هیدرینات و پرومتازین نیز از داروهای آنتی‌هیستامین هستند که بیشتر برای تهوع ناشی از حرکت و ماشین‌گرفتگی استفاده می‌شوند. هیچ‌کدام از این داروها برای همه انواع تهوع بهترین گزینه نیستند؛ انتخاب دارو به علت تهوع، شرایط بیمار و عوارض احتمالی با نظر بهترین دکتر معده ایران یا پزشک متخصص بستگی دارد.
| نام دارو | بیشترین کاربرد | عارضه مهمی که باید بشناسید |
|---|---|---|
| پروکلرپرازین | تهوع شدید، سرگیجه و منییر | خواب‌آلودگی و حرکات غیرارادی |
| متوکلوپرامید | تهوع همراه با کندی تخلیه معده | حرکات غیرارادی در مصرف طولانی |
| دومپریدون | تهوع و احساس پری معده | اثر روی ریتم قلب |
| اندانسترون | تهوع شیمی‌درمانی و بعد از جراحی | یبوست و سردرد |
| دیمن هیدرینات | ماشین‌گرفتگی و تهوع ناشی از حرکت | خواب‌آلودگی شدید |
| پرومتازین | تهوع، ماشین‌گرفتگی و حساسیت | خواب‌آلودگی و منع مصرف زیر ۲ سال |
۲. سرگیجه و بیماری منییر
پروکلرپرازین ممکن است برای کاهش کوتاه‌مدت تهوع و استفراغ همراه با حملات سرگیجه در بیماری‌هایی مانند منییر یا لابیرنتیت تجویز شود. این دارو علت اختلال گوش داخلی را درمان نمی‌کند و مصرف طولانی‌مدت آن ممکن است روند بهبود عملکرد سیستم تعادل را به تاخیر بیندازد.
مصرف پروکلرپرازین برای سرگیجه معمولا کوتاه‌مدت است، زیرا استفاده طولانی از داروهای سرکوب‌کننده سرگیجه ممکن است روند سازگاری مغز با اختلال تعادل را به تاخیر بیندازد. انتخاب بهترین قرص برای درمان سرگیجه به علت ایجاد آن بستگی دارد؛ بنابراین، پروکلرپرازین فقط یکی از گزینه‌های درمانی است و مصرف آن باید با تشخیص و تجویز پزشک انجام شود.
۳. اسکیزوفرنی و اضطراب شدید
پروکلرپرازین علاوه بر کنترل تهوع و استفراغ، برای درمان اسکیزوفرنی هم کاربرد دارد. در برخی دستورالعمل‌های دارویی، این دارو برای کنترل کوتاه‌مدت اضطراب شدید نیز ذکر شده است؛ بااین‌حال، انتخاب اول درمان اضطراب نیست و مصرف آن باید با تشخیص پزشک انجام شود.
قرص پروکلرپرازین چگونه مصرف می‌شود؟
قرص پروکلرپرازین را طبق دوز و فاصله زمانی تجویزشده پزشک، همراه با یک لیوان آب مصرف کنید. بر اساس نوع فرآورده، ممکن است بتوانید دارو را همراه غذا یا بدون غذا بخورید؛ بنابراین، دستور درج‌شده روی بسته‌بندی یا توصیه داروساز را رعایت کنید. روش مصرف پروکلرپرازین با توجه به شکل دارویی آن متفاوت است و رعایت نکات مربوط به هر نوع، به مصرف صحیح دارو کمک می‌کند.
اگر یک نوبت مصرف پروکلرپرازین را فراموش کردید، به محض یادآوری آن را بخورید، مگر اینکه زمان نوبت بعدی نزدیک باشد که در آن صورت نوبت فراموش‌شده را رها کنید. هیچ‌وقت دو دوز پروکلرپرازین را با هم نخورید. اگر پروکلرپرازین را چند هفته یا بیشتر مصرف کرده‌اید، آن را یک‌باره قطع نکنید و از پزشک بخواهید دوز را به تدریج کم کند. نکات مهم مصرف عبارت‌اند از:
- قرص معمولی را کامل و با آب ببلعید.
- شیاف را با کمی ژل بر پایه آب نرم کنید، وارد مقعد کنید و حدود ۱۵ دقیقه دراز بکشید. تا یک ساعت بعد از گذاشتن شیاف هم از اجابت مزاج خودداری کنید.
- قرص‌های پروکلرپرازین را در دمای اتاق، دور از رطوبت و نور و دور از دسترس کودکان نگه دارید.
دوز پروکلرپرازین چقدر است؟
دوز پروکلرپرازین برای تهوع و استفراغ شدید در بزرگسالان معمولا ۵ تا ۱۰ میلی‌گرم است که سه تا چهار بار در روز و با فاصله ۶ تا ۸ ساعت مصرف می‌شود. پزشک مقدار دقیق را بر اساس علت تهوع، سن، وزن و بیماری‌های دیگر بیمار تعیین می‌کند. سالمندان معمولا مصرف این دارو را با دوز کمتری شروع می‌کنند، زیرا به خواب‌آلودگی و افت فشار ناشی از دارو حساس‌ترند. مقدار یا دفعات مصرف پروکلرپرازین را بدون مشورت با پزشک تغییر ندهید.
مصرف پروکلرپرازین برای کودکان زیر ۲ سال مناسب نیست و پزشک دوز کودکان بزرگ‌تر را بر اساس وزن آن‌ها محاسبه می‌کند. دوز پروکلرپرازین در کودکان باید با توجه به سن، وزن و علت تجویز توسط پزشک تعیین شود. قرص را فقط در صورتی نصف کنید که بروشور همان فرآورده اجازه تقسیم آن را داده باشد و پزشک مقدار مصرف را مشخص کرده باشد.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت medlineplus
Use prochlorperazine exactly as directed. Do not use more or less of it or use it more often than prescribed by your doctor.
ترجمه فارسی:
پروکلرپرازین را دقیقا طبق دستور پزشک مصرف کنید. از مصرف مقدار بیشتر یا کمتر از دوز تجویزشده یا استفاده از دارو با دفعات بیشتر از دستور پزشک خودداری کنید.
پروکلرپرازین بعد از چند دقیقه اثر می‌کند؟
پروکلرپرازین معمولا ۳۰ تا ۶۰ دقیقه بعد از خوردن قرص اثر می‌کند و تهوع در این مدت کم‌کم فروکش می‌کند. در بیماری منییر، رسیدن پروکلرپرازین به بیشترین اثر ممکن است چند روز طول بکشد. اگر استفراغ آن‌قدر شدید است که قرص را چند دقیقه بعد از خوردن بالا می‌آورید، به پزشک اطلاع دهید.
عوارض پروکلرپرازین چیست؟
عوارض پروکلرپرازین بر اساس دوز مصرفی، مدت درمان و شرایط جسمی فرد متفاوت است. بسیاری از افراد عوارض خفیفی مانند خواب‌آلودگی، سرگیجه، خشکی دهان یا یبوست را تجربه می‌کنند که ممکن است با سازگار شدن بدن با دارو کاهش پیدا کنند. بااین‌حال، این دارو در مواردی می‌تواند عوارض جدی‌تری مانند حرکات غیرارادی عضلات، سفتی شدید عضلات، اختلال در ضربان قلب یا واکنش حساسیتی شدید ایجاد کند.
معمولا عوارض شایع پروکلرپرازین معمولا در روزهای ابتدایی درمان دیده می‌شوند و در بسیاری از افراد با سازگار شدن بدن با دارو کاهش پیدا می‌کنند. شدت این عوارض به دوز مصرفی، مدت درمان و شرایط جسمی فرد بستگی دارد. عوارض شایع پروکلرپرازین عبارت‌اند از:
- خواب‌آلودگی
- سرگیجه و سبکی سر
- خشکی دهان
- تاری دید
- یبوست
- سردرد و گرفتگی بینی
عوارض جدی پروکلرپرازین چیست؟
عوارض جدی پروکلرپرازین ممکن است شامل اختلالات حرکتی غیرارادی، سندرم نورولپتیک بدخیم، واکنش حساسیتی شدید، افت فشار خون، اختلالات خونی و آسیب کبدی باشد. تنگی نفس، تورم صورت یا گلو، تب بالا همراه با سفتی عضلات، غش، ضربان نامنظم قلب یا علائم عفونت مانند تب و گلودرد باید فورا بررسی شوند.
مصرف طولانی پروکلرپرازین ممکن است باعث ایجاد حرکات تکراری و غیرارادی لب، زبان و فک شود که به آن دیسکینزی دیررس می‌گویند. دیسکینزی دیررس گاهی حتی بعد از قطع دارو باقی می‌ماند. پزشکان مصرف طولانی پروکلرپرازین را برای پیشگیری از دیسکینزی دیررس محدود می‌کنند. سندرم نورولپتیک بدخیم هم عارضه‌ای نادر اما خطرناک است که با تب بالا، سفتی شدید عضلات، تعریق و گیجی شروع می‌شود.
مصرف بیش از حد پروکلرپرازین چه علائمی دارد؟
مصرف بیش از حد پروکلرپرازین علائمی در مغز، عضلات و قلب ایجاد می‌کند که در موارد شدید جان فرد را تهدید می‌کند. اگر کسی بیش از مقدار تجویزشده پروکلرپرازین خورده است، حتی اگر هنوز علامتی ندارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا او را به اورژانس برسانید. بسته یا بروشور دارو را همراه ببرید و اگر خودتان دارو را زیاد خورده‌اید، رانندگی نکنید. علائم مسمومیت با پروکلرپرازین عبارت‌اند از:
- خواب‌آلودگی شدید یا برعکس بی‌قراری و بی‌خوابی
- لرزش، حرکات غیرارادی و حالت بی‌حرکت صورت
- خشکی دهان و یبوست
- تب
- ضربان نامنظم قلب
- تشنج
- کاهش هوشیاری و کما
چه کسانی نباید پروکلرپرازین مصرف کنند؟
کسانی که به پروکلرپرازین یا داروهای دیگر گروه فنوتیازین حساسیت دارند و سالمندان مبتلا به زوال عقل نباید پروکلرپرازین مصرف کنند. پروکلرپرازین برای مشکلات رفتاری سالمندان مبتلا به زوال عقل یا دمانس تایید نشده است. پزشک در چند بیماری دیگر هم باید قبل از تجویز، خطر و فایده دارو را بسنجد. اگر هر کدام از بیماری‌های زیر را دارید، قبل از مصرف پروکلرپرازین به پزشک اطلاع دهید:
- گلوکوم یا آب سیاه چشم
- صرع یا سابقه تشنج
- بیماری پارکینسون
- بیماری کبد
- بیماری قلبی، نارسایی قلب یا سابقه ضربان نامنظم
- فشار خون بالا یا پایین
- آسم یا بیماری‌های ریه
- بزرگی پروستات یا مشکل در تخلیه ادرار
- دیابت، پروکلرپرازین ممکن است قند خون را بالا ببرد
- بیماری‌های خونی یا کم بودن گلبول‌های سفید
- سابقه لخته خون
- انسداد روده یا بیماری‌هایی مثل کرون و دیورتیکولیت که خطر آن را بالا می‌برند.
- فئوکروموسیتوم، تومور نادر غده فوق کلیه که فشار خون را بالا می‌برد.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت webmd
Prochlorperazine may cause involuntary movement problems, including shakiness, stiffness, or jerkiness. It can also cause drooling, falling, or walking or balance problems.
ترجمه فارسی:
پروکلرپرازین ممکن است باعث اختلالات حرکتی غیرارادی، از جمله لرزش، سفتی عضلات یا حرکات ناگهانی و غیرقابل‌کنترل شود. این دارو همچنین می‌تواند باعث آبریزش دهان، زمین خوردن یا اختلال در راه رفتن و حفظ تعادل شود.
مصرف پروکلرپرازین در بارداری و شیردهی چه خطری دارد؟
اطلاعات موجود برای اثبات بی‌خطر بودن کامل دارو کافی نیست و مصرف آن باید پس از ارزیابی پزشک انجام شود. برای تهوع و استفراغ در بارداری، پزشک معمولا اول تغییر در رژیم غذایی و داروهای ساده‌تر را پیشنهاد می‌کند و اگر تهوع ادامه پیدا کرد، ممکن است پروکلرپرازین را برای مدت کوتاه تجویز کند. تصمیم درباره مصرف پروکلرپرازین در بارداری را فقط پزشک و بر اساس شدت تهوع و سن بارداری می‌گیرد.
پروکلرپرازین به مقدار کم وارد شیر مادر می‌شود و مصرف گاه‌به‌گاه یا کوتاه‌مدت آن در شیردهی معمولا مشکلی برای نوزاد سالم ایجاد نمی‌کند. اگر نوزاد در دوره مصرف دارو بیش از حد خواب‌آلود یا بی‌قرار بود یا خوب شیر نخورد، با پزشک مشورت کنید.
پروکلرپرازین با چه داروهایی تداخل دارد؟
پروکلرپرازین با داروهای خواب‌آور، داروهای موثر بر ریتم قلب و داروهای ضد تهوع دیگر تداخل دارد و مصرف همزمان آن‌ها عوارض پروکلرپرازین را تشدید می‌کند. درباره مصرف داروهای پروکلرپرازین و متوکلوپرامید هم معمولا باید اجتناب شود، مگر اینکه پزشک با بررسی شرایط بیمار تصمیم دیگری بگیرد. پزشکان معمولا در یک زمان فقط یک داروی ضد تهوع تجویز می‌کنند تا عوارض داروها روی هم جمع نشود. داروهایی که مصرف همزمانشان با پروکلرپرازین نیاز به نظر پزشک دارد عبارت‌اند از:
- مسکن‌های مخدر مثل ترامادول و کدئین
- داروهای خواب‌آور و ضد اضطراب مثل دیازپام و آلپرازولام
- آنتی‌هیستامین‌های خواب‌آور مثل دیفن‌هیدرامین
- الکل خواب‌آلودگی و نامنظمی ضربان قلب ناشی از پروکلرپرازین را بیشتر می‌کند و بهتر است در طول مصرف دارو الکل ننوشید.
- برخی داروهای ضد افسردگی
- لیتیوم
- داروهای فشار خون
- وارفارین
- داروهای تنظیم ریتم قلب مثل دوفتیلید و درونادارون
نتیجه گیری
پروکلرپرازین دارویی است که بیشتر برای کنترل تهوع و استفراغ شدید استفاده می‌شود و در برخی شرایط مانند سرگیجه، بیماری منییر و اختلالات روان‌پزشکی هم کاربرد دارد. این دارو با اثر بر گیرنده‌های دوپامین در مغز به کاهش علائم کمک می‌کند اما ممکن است عوارضی مانند خواب‌آلودگی، سرگیجه و اختلالات حرکتی ایجاد کند. مقدار مصرف و مدت درمان به علت تجویز و شرایط بیمار بستگی دارد و تداخل آن با بعضی داروها هم باید در نظر گرفته شود. بنابراین، پروکلرپرازین را فقط طبق دستور پزشک، بهترین دکتر داخلی ایران، دکتر داخلی تهران یا متخصص در شهر خود مصرف کنید و در صورت بروز عوارض غیرعادی یا شدید، برای بررسی و ادامه درمان با پزشک مشورت کنید.
دکترتو مراقب سلامت شماست!
پرسش های متداول
پروکلرپرازین اعتیادآور نیست و مصرف آن باعث وسوسه یا وابستگی به دارو نمی‌شود. تهوع و بی‌خوابی که گاهی بعد از قطع ناگهانی مصرف چندهفته‌ای دیده می‌شود، نشانه سازگار شدن بدن با دارو است و با کم کردن تدریجی دوز زیر نظر پزشک معمولا پیش نمی‌آید.
در صورت بهتر نشدن تهوع با پروکلرپرازین، پزشک باید علت تهوع را دوباره بررسی کند، چون پروکلرپرازین فقط تهوع را کنترل می‌کند و بیماری ایجادکننده آن را درمان نمی‌کند. تهوعی که با مصرف درست دارو بعد از یکی دو روز ادامه دارد یا مدام برمی‌گردد، دلیلی برای مراجعه دوباره به پزشک است. علت تهوع مکرر در بسیاری از بزرگسالان مشکلات معده مثل ورم معده، رفلاکس یا زخم معده است. پزشک مشکلات معده را با معاینه و در صورت نیاز با آندوسکوپی تشخیص می‌دهد.
پروکلرپرازین به‌طور مستقیم اثر قرص‌های ضدبارداری را کاهش نمی‌دهد؛ اما اگر پس از مصرف قرص ضدبارداری دچار استفراغ شوید، ممکن است دارو به‌خوبی جذب نشده باشد. در این شرایط، زمان استفراغ و نوع قرص اهمیت دارد و باید طبق بروشور دارو یا توصیه پزشک عمل کنید.
پروکلرپرازین ممکن است جواب تست بارداری خانگی را به اشتباه مثبت نشان دهد. اگر در دوره مصرف پروکلرپرازین تست خانگی مثبت شد، برای اطمینان آزمایش خون بارداری یا بتا اچ سی جی بدهید.
پروکلرپرازین برای تهوع معمولا فقط چند روز و تا برطرف شدن تهوع مصرف می‌شود و پزشکان کوتاه‌ترین مدت ممکن را ترجیح می‌دهند. مصرف طولانی‌تر، برای مثال در بیماری منییر یا اضطراب، فقط با نسخه و پیگیری منظم پزشک انجام می‌شود.
