فهرست مطالب
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:
طرحواره های ناسازگار در رویکرد طرحوارهدرمانی یانگ،بهعنوان الگوهای فکری و هیجانی عمیقی تعریف میشوند که معمولاً از تجربههای دوران کودکی شکل میگیرند و بر نگاه فرد به خود و دیگران اثر میگذارند. این طرحوارهها فقط افکار منفی زودگذر نیستند، بلکه باعث میشوند بارها رفتارها و تجربههای آسیبزننده را تکرار کنیم. گاهی برایمان سؤال میشود که چرا در روابط یا موقعیتهای مختلف بارها با مشکلات مشابهی روبهرو میشویم؛ در بسیاری از موارد، ریشه این الگوهای تکراری در باورهای عمیقی است که از گذشته در ذهن ما شکل گرفتهاند. اما این الگوهای عمیق چگونه بر کیفیت زندگی ما سایه میاندازند و چطور میتوان آنها را شناسایی و درمان کرد؟ در ادامه این مطلب از دکترتو به بررسی این موضوع میپردازیم.
طرحواره ناسازگار چیست؟
طرحواره ناسازگار یعنی یک باور یا الگوی فکری قدیمی که در ذهن فرد شکل گرفته و روی احساسات و رفتارهای او اثر میگذارد. برای مثال، کودکی که بارها احساس کرده کسی او را دوست ندارد، ممکن است در بزرگسالی هم فکر کند دیگران او را ترک میکنند. این باورها معمولاً از تجربههای دوران کودکی به وجود میآیند و ممکن است باعث شوند فرد در روابط، تصمیمگیری یا برخورد با مشکلات، واکنشهایی تکراری و ناسالم داشته باشد. طرحوارهها فقط چند فکر منفی ساده نیستند، بلکه با احساسات، خاطرات و حتی واکنشهای جسمی همراه میشوند. به همین دلیل، وقتی یک طرحواره فعال میشود، واکنش فرد ممکن است خیلی شدیدتر از چیزی باشد که شرایط فعلی بهتنهایی ایجاد میکند.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت schematherapysociety
Exaggerated fear that imminent catastrophe will strike at any time and that one will be unable to prevent it. Fears focus on one or more of the following: (A) Medical Catastrophes: e.g., heart attacks, AIDS; (B) Emotional Catastrophes: e.g., going crazy; (C) External Catastrophes: e.g., elevators collapsing, victimized by criminals, airplane crashes, earthquakes.
ترجمه فارسی:
ترس اغراقآمیز از اینکه هر لحظه فاجعهای قریبالوقوع رخ دهد و فرد نتواند از آن جلوگیری کند؛ این ترس میتواند بر فاجعههای پزشکی مانند حمله قلبی یا ایدز، فاجعههای هیجانی مانند دیوانه شدن، یا فاجعههای بیرونی مانند سقوط آسانسور، قربانی شدن توسط مجرمان، سقوط هواپیما یا زلزله متمرکز باشد.
حوزه های پنج گانه طرحواره های ناسازگار چیست؟
حوزههای پنجگانه طرحوارههای ناسازگار در مدل یانگ، چارچوبی برای دستهبندی ۱۸ طرحواره اولیه بر اساس نیازهای هیجانی برآوردهنشده هستند. حوزه بریدگی و طرد بیشتر به احساس ناامنی در روابط مربوط میشود. حوزه خودگردانی و عملکرد مختل به مشکلاتی مانند وابستگی، بیکفایتی و ناتوانی در استقلال مربوط است. حوزه محدودیتهای مختل بیشتر شامل مشکلاتی در خویشتنداری است. در حوزه دیگر فرد بیش از اندازه نیازها و خواستههای دیگران را در اولویت قرار میدهد. در نهایت، حوزه گوشبهزنگی و بازداری زیاد با سرکوب احساسات ارتباط دارد. شناخت این پنج حوزه کمک میکند ارتباط میان طرحوارههای مختلف و الگوهای تکرارشونده زندگی فرد را بهتر درک کنیم.
مشاوره روانشناسی
با برترین روانشناسان ایران از دیدگاه کاربران
طرحواره ناسازگار اولیه یانگ چه هستند؟
در مدل طرحوارهدرمانی یانگ، مجموعهای از طرحوارههای ناسازگار اولیه تعریف شده است (که در منابع تخصصی این رویکرد بهتفصیل توضیح داده میشوند). این طرحوارهها الگوهای عمیق و تکرارشوندهای هستند که میتوانند روی نحوه فکر کردن، احساس کردن و رفتار فرد تأثیر بگذارند. برای درک بهتر این ۱۸ طرحواره، آنها در ۵ حوزه اصلی دستهبندی میشوند که هر کدام به گروهی از نیازهای هیجانی برآوردهنشده در دوران کودکی مربوط هستند و تشخیص آنها معمولا توسط روانپزشک یا بهترین دکتر روانشناس ایران انجام میشود. در جدول زیر، ۱۸ طرحواره ناسازگار اولیه و حوزه مربوط به هرکدام را به زبان ساده آوردهایم.
| حوزه | طرحوارههای آن |
|---|---|
| طرد و بریدگی | رهاشدگی، بیاعتمادی یا بدرفتاری، محرومیت هیجانی، نقص و شرم، انزوای اجتماعی |
| خودگردانی و عملکرد مختلشده | وابستگی و بیکفایتی، آسیبپذیری، گرفتارشدگی یا خود تحولنیافته، شکست |
| محدودیتهای مختلشده | استحقاق یا بزرگمنشی، خویشتنداری و خودانضباطی ناکافی |
| دیگرجهتمندی | اطاعت، ایثار، جلب توجه و تأیید |
| گوشبهزنگی و بازداری زیاد | منفیگرایی و بدبینی، بازداری هیجانی، معیارهای سختگیرانه یا عیبجویی افراطی، تنبیهگری |
۱. طرحواره رهاشدگی چیست؟
طرحواره رهاشدگی یعنی فرد در عمق ذهن خود ترس داشته باشد که افراد مهم زندگیاش او را ترک کنند، از دست بروند یا دیگر در دسترسش نباشند. این ترس ممکن است با اتفاقهای کوچکی مثل دیر جواب دادن پیام، کاهش توجه یا تغییر رفتار طرف مقابل فعال شود. فرد ممکن است در چنین شرایطی خیلی زود احساس کند رابطه در حال تمام شدن است یا طرف مقابل دیگر او را نمیخواهد. در برخی افراد نیز ترس از ترک شدن باعث میشود برای محافظت از خودشان، زودتر از رابطه فاصله بگیرند. در واقع، ریشه اصلی طرحواره رهاشدگی، احساس عمیق ناامنی و ترس از ناپایدار بودن روابط عاطفی است.
۲. طرحواره بی اعتمادی بدرفتاری چیست؟
طرحواره بی اعتمادی و بدرفتاری باعث میشود فرد در عمق ذهنش انتظار داشته باشد دیگران به او آسیب بزنند، دروغ بگویند یا از او سوءاستفاده کنند. او ممکن است حتی در برابر رفتارهای خوب و دوستانه نیز به نیت طرف مقابل شک کند و به دنبال یک منظور پنهان باشد. به همین دلیل، اعتماد کردن به دیگران و شکل دادن به روابط صمیمی برایش دشوار میشود.
چنین فردی ممکن است همیشه احساس کند باید مراقب خودش باشد تا آسیب نبیند یا مورد سوءاستفاده قرار نگیرد. این طرحواره معمولاً ریشه در تجربههایی مانند بیاعتمادی، خیانت، سوءاستفاده، تحقیر یا احساس ناامنی در روابط گذشته دارد.
۳. طرحواره محرومیت هیجانی چیست؟
طرحواره محرومیت هیجانی باعث میشود فرد در عمق ذهنش انتظار داشته باشد نیازهای عاطفیاش از طرف دیگران به اندازه کافی دیده و برآورده نشود. ممکن است احساس کند کسی واقعاً او را نمیفهمد، به اندازه کافی دوستش ندارد یا زمانی که به حمایت نیاز دارد، کسی کنارش نیست. به همین دلیل، ممکن است در روابط خود احساس تنهایی و نادیده گرفته شدن داشته باشد، حتی وقتی واقعاً تنها نیست. این طرحواره معمولاً با تجربه کمبود محبت، توجه، همدلی یا حمایت عاطفی در دوران کودکی ارتباط دارد.
۴. طرحواره نقص و شرم چیست؟
طرحواره نقص و شرم باعث میشود فرد در عمق وجودش احساس کند ایراد یا ویژگی منفی مهمی دارد که اگر دیگران آن را بفهمند، دیگر دوستش نخواهند داشت. ممکن است خودش را زشت، بیارزش، ناکافی، نالایق یا از نظر شخصیتی مشکلدار بداند و دائماً خودش را با دیگران مقایسه کند. حتی وقتی اطرافیان از او تعریف میکنند یا محبتشان را نشان میدهند، ممکن است نتواند این احساس عمیق را باور کند. ترس از قضاوت شدن و آشکار شدن چیزی که فرد آن را نقص خودش میداند، میتواند باعث پنهانکاری و دوری از صمیمیت شود.
۵. طرحواره انزوای اجتماعی چیست؟
طرحواره انزوای اجتماعی باعث میشود فرد احساس کند با دیگران تفاوت دارد و واقعاً به هیچ جمع یا گروهی تعلق ندارد. ممکن است در مهمانی، محیط کار یا میان دوستان حضور داشته باشد اما در درون خود احساس کند من با این آدمها فرق دارم یا من به این جمع تعلق ندارم. فرد ممکن است به دلیل همین احساس، از برقراری ارتباط یا حضور در جمعهای مختلف دوری کند. گاهی نیز حتی در موقعیتهای اجتماعی عادی، احساس اضطراب، خجالت یا ناآرامی داشته باشد.
۶. طرحواره وابستگی و بی کفایتی چیست؟
طرحواره وابستگی و بیکفایتی باعث میشود فرد باور داشته باشد که بهتنهایی از عهده مسئولیتها و مشکلات زندگی برنمیآید. ممکن است حتی در کارهایی که توانایی انجامشان را دارد، برای تصمیمگیری یا حل مسئله به کمک دیگران نیاز داشته باشد. ترس از اشتباه کردن یا انتخاب نادرست نیز میتواند باعث شود فرد از تصمیمگیری مستقل دوری کند. گاهی شکستهای گذشته یا حمایت و مراقبت بیش از حد خانواده در دوران کودکی، این احساس بیکفایتی را تقویت میکند. در نتیجه، فرد ممکن است دائماً به دنبال کسی باشد که به او تکیه کند و به جای اعتماد به تواناییهای خودش، از دیگران اطمینان بگیرد.
۷. طرحواره آسیب پذیری نسبت به ضرر یا بیماری چیست؟
در طرحواره آسیب پذیری، ذهن فرد دائماً منتظر وقوع یک فاجعه احتمالی است؛ مثلاً بیماری جدی، حادثه، ورشکستگی یا از دست دادن کنترل. حتی وقتی احتمال خطر پایین است، ذهن ممکن است آن را بسیار بزرگ و قریبالوقوع تصور کند. فرد ممکن است بیشاز اندازه نگران سلامتی یا آینده باشد و برای جلوگیری از خطر دائماً اطمینانگیری کند. در اصل، مسئله ترس مداوم از اتفاقی است که فرد احساس میکند قادر به کنترل یا جلوگیری از آن نیست.
۸. طرحواره گرفتارشدگی و خود تحول نیافته چیست؟
در طرحواره خویشتن تحول نیافته، مرز روانی فرد با یک یا چند نفر از افراد مهم زندگیاش بیش از حد درهمتنیده است. فرد ممکن است نداند واقعاً چه میخواهد، چه احساسی دارد یا چه هویتی جدا از خانواده یا شریک عاطفی خود دارد. استقلال میتواند با احساس گناه یا ترس همراه شود. در چنین شرایطی، فرد بهجای ساختن هویت مستقل، بیش از اندازه زندگی و تصمیمهایش را با فرد دیگر گره میزند.
۹. طرحواره شکست چیست؟
طرحواره شکست باعث میشود فرد در عمق ذهنش باور داشته باشد که در زمینههایی مثل تحصیل، شغل، موفقیت یا تواناییهای فردی از دیگران ضعیفتر است. ممکن است قبل از اینکه واقعاً تلاش کند، انتظار داشته باشد شکست بخورد و به همین دلیل از موقعیتهای چالشبرانگیز دوری کند. حتی زمانی که موفق میشود، ممکن است موفقیت خود را کماهمیت بداند یا آن را نتیجه شانس و شرایط تلقی کند. مقایسه مداوم خود با دیگران نیز میتواند احساس ناکافی بودن و ناتوانی را بیشتر کند.
به فکر شناخت طرحوارههات هستی؟
حتما با متخصص مشورت کن.
۱۰. طرحواره استحقاق و بزرگ منشی چیست؟
در طرحواره استحقاق، فرد احساس میکند باید امتیازات، توجه یا آزادی بیشتری نسبت به دیگران داشته باشد و لازم نیست همیشه محدودیتهای معمول را رعایت کند. ممکن است انتظار داشته باشد دیگران مطابق خواستههای او رفتار کنند و هنگام برآورده نشدن خواستهها، خشم یا بیحوصلگی نشان دهد. در شکل شدیدتر، همدلی با نیازها و مرزهای دیگران کاهش پیدا میکند.
۱۱. طرحواره خویشتن داری و خودانضباطی ناکافی چیست؟
طرحواره خویشتن داری و خودانضباطی ناکافی باعث میشود فرد در کنترل خواستهها، احساسات و رفتارهای لحظهای خود با مشکل مواجه شود. ممکن است انجام کارهای سخت، تحمل ناراحتی یا به تعویق انداختن لذت برای رسیدن به یک هدف بلندمدت برای او دشوار باشد. در چنین شرایطی، تصمیمهای لحظهای گاهی جای برنامهریزی و هدفهای منطقی را میگیرند. این الگو میتواند در زمینههایی مانند درس خواندن، کار، رژیم غذایی، مدیریت مالی یا کنترل خشم خودش را نشان دهد.
۱۲. طرحواره اطاعت چیست؟
در طرحواره اطاعت، فرد نیازها، خواستهها و احساسات خودش را بیش از اندازه تحت کنترل دیگران قرار میدهد. ممکن است از مخالفت کردن بترسد و برای جلوگیری از خشم، طرد یا درگیری، خیلی سریع تسلیم خواستههای دیگران شود. این رفتار در ظاهر میتواند آرامش ایجاد کند اما در بلندمدت باعث خشم فروخورده و احساس نادیده گرفته شدن میشود. فرد کمکم ممکن است حتی تشخیص دادن خواسته واقعی خودش را هم دشوار ببیند.
۱۳. طرحواره ایثار چیست؟
طرحواره ایثار باعث میشود فرد بیش از اندازه نیازها و خواستههای دیگران را مهم بداند و نیازهای خودش را نادیده بگیرد. کمک کردن و مراقبت از دیگران به خودی خود مشکلی ندارد اما در این طرحواره فرد ممکن است احساس کند همیشه باید دیگران را در اولویت قرار دهد. حتی گفتن نه یا درخواست کردن چیزی برای خودش میتواند در او احساس گناه یا خودخواه بودن ایجاد کند. ادامه این الگو در طولانیمدت میتواند باعث خستگی، دلخوری، فرسودگی عاطفی و احساس دیده نشدن شود.
۱۴. طرحواره تاییدطلبی و جلب توجه چیست؟
طرحواره جلب توجه باعث میشود فرد بخش زیادی از احساس ارزشمندی خود را از نظر، توجه و تأیید دیگران بگیرد. ممکن است دائماً نگران باشد که دیگران درباره ظاهر، رفتار، موفقیتها یا انتخابهایش چه فکری میکنند. تعریف و تحسین دیگران میتواند حال او را بهتر کند اما انتقاد یا بیتوجهی ممکن است بهشدت احساس ارزشمندیاش را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی، فرد ممکن است برای جلب رضایت دیگران رفتار یا حتی خواستههای واقعی خودش را تغییر دهد. به همین دلیل، تصمیمگیری بر اساس نیازها و معیارهای شخصی برای او دشوار میشود و دائماً به دنبال نشانهای از تأیید بیرونی است.
۱۵. طرحواره منفی گرایی و بدبینی چیست؟
در طرحواره منفی گرایی، ذهن بیشتر روی جنبههای منفی، خطرها، اشتباهها و پیامدهای بد احتمالی تمرکز میکند. فرد ممکن است حتی در شرایط خوب، منتظر اتفاق ناخوشایندی باشد و موفقیتها را موقتی بداند. این نگاه میتواند امید، رضایت و توانایی لذت بردن از زندگی را کاهش دهد. در نتیجه، توجه فرد بیشتر به چیزی میرود که ممکن است خراب شود تا چیزی که همین حالا خوب پیش میرود.
۱۶. طرحواره بازداری هیجانی چیست؟
طرحواره بازداری هیجانی باعث میشود فرد احساسات و واکنشهای طبیعی خود را بیش از حد کنترل یا سرکوب کند. ممکن است ناراحت باشد، نتواند گریه کند یا عصبانی باشد اما احساس و اعتراض خود را به زبان نیاورد. حتی ممکن است کسی را عمیقاً دوست داشته باشد، ولی در نشان دادن محبت و علاقهاش مشکل داشته باشد. این افراد گاهی تصور میکنند ابراز احساسات نشانه ضعف، بیمنطقی یا از دستدادن کنترل است و به همین دلیل احساسات خود را پنهان میکنند. ادامه این الگو میتواند باعث فاصله عاطفی، سخت شدن صمیمیت و احساس تنهایی در روابط شود.
۱۷. طرحواره معیارهای سخت گیرانه چیست؟
در طرحواره بازداری هیجانی، فرد برای خودش استانداردهای بسیار بالا و گاهی غیرواقعبینانه تعیین میکند و احساس میکند همیشه باید بهتر، سریعتر و بینقصتر باشد. ممکن است حتی پس از موفقیت نیز روی اشتباههای کوچک تمرکز کند و نتیجه کارش را کافی نداند. کمالگرایی، فشار دائمی و ناتوانی در استراحت از نشانههای رایج آن هستند. در عمق این الگو، ارزشمندی فرد ممکن است به عملکرد و دستاوردهایش گره خورده باشد.
۱۸. طرحواره تنبیه چیست؟
در طرحواره تنبیه، فرد باور دارد اشتباهها و نقصهای خود یا دیگران باید با سختگیری و مجازات پاسخ داده شوند. ممکن است با کوچکترین اشتباه، خودش را بهشدت سرزنش کند و به خودش اجازه بخشش ندهد. گاهی همین نگاه را درباره خطاهای دیگران نیز دارد و تحمل اشتباه برایش دشوار است. در واقع، انعطاف و شفقت جای خود را به این باور میدهند که هر اشتباهی باید تاوان داشته باشد.
دنبال درمان طرحوارهی ناسازگار هستی؟ همین حالا از روانشناس نوبت بگیر.
از کجا بفهمیم چه طرحواره ای داریم؟
شناخت نوع طرحواره فقط با یک رفتار یا یک ویژگی شخصیتی امکانپذیر نیست. بهتر است ببینیم چه الگوهایی بهطور مکرر در روابط، تصمیمها و واکنشهای هیجانی ما تکرار میشوند و چه باور عمیقی پشت آنها قرار دارد. توجه به موقعیتهایی که واکنش ما در آنها شدیدتر از انتظار است، میتواند سرنخ مهمی باشد. همچنین روانشناس یا بهترین دکتر روانپزشک ایران میتواند با بررسی تاریخچه زندگی، روابط و شیوههای مقابلهای، تصویر دقیقتری از طرحوارههای فعال فرد به دست آورد.
| نشانه | طرحوارههای مرتبط |
|---|---|
| ترس شدید از ترک شدن | رهاشدگی |
| دشواری در اعتماد به دیگران | بیاعتمادی یا بدرفتاری |
| احساس بیارزشی یا خجالت از خود | نقص و شرم |
| ترس مداوم از بیماری یا حادثه | آسیبپذیری |
| احساس ناتوانی در انجام کارها بهتنهایی | وابستگی و بیکفایتی |
| قرار دادن مداوم نیازهای دیگران در اولویت | ایثار |
| نیاز شدید به تأیید دیگران | تأییدطلبی |
| تلاش مداوم برای بینقص بودن | معیارهای سختگیرانه |
تست طرحواره های ناسازگار چیست؟
پرسشنامه طرحواره یانگ (YSQ) یکی از ابزارهای شناختهشده برای تست طرحواره های ناسازگار اولیه است. نسخههای مختلفی از آن وجود دارد؛ از جمله فرم بلند و فرم کوتاه. در نسخههای مبتنی بر مدل ۱۸ طرحوارهای، هر طرحواره با مجموعهای از سؤالها ارزیابی میشود و نمره بالاتر نشاندهنده تأیید بیشتر آن الگو است. با این حال، نتیجه پرسشنامه بهتنهایی تشخیص روانشناختی محسوب نمیشود و بهتر است توسط متخصص روانشناس یا بهترین دکتر طرحواره درمانی ایران تفسیر شود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت novopsych
Modify their maladaptive schemas via cognitive techniques, behavioural pattern breaking, experiential strategies and the therapeutic relationship.
ترجمه فارسی:
با کمک تکنیکهای شناختی، تغییر الگوهای رفتاری، روشهای تجربهمحور و رابطه درمانی، طرحوارههای ناسازگار خود را بهتدریج اصلاح و تعدیل کنید.
آیا طرحواره های ناسازگار قابل درمان هستند؟
طرحوارههای ناسازگار قابل تغییر و درمان هستند اما این فرایند معمولاً تدریجی است و به زمان و همکاری فرد در درمان نیاز دارد. هدف طرحواره درمانی حذف ناگهانی همه طرحوارهها نیست، بلکه کمک به فرد برای شناخت ریشههای آنها، کاهش قدرتشان و ایجاد پاسخهای سالمتر است. در درمان از روشهایی مانند گفتگو، کار با خاطرات و تصاویر ذهنی، بررسی الگوهای رابطهای و تمرین رفتارهای جدید استفاده میشود. شواهد پژوهشی نیز نشان دادهاند که طرحوارهها میتوانند در جریان درمان تغییر کنند، هرچند میزان و سرعت این تغییر برای افراد مختلف متفاوت است. مراجعه به دکتر روانشناس روند درمان این طرحوارهها را به بهترین شکل خود پیش میبرد.
۴.۸ (۲۲۷۵ نظر)۴.۹ (۱۴۸۸ نظر)۴.۸ (۱۴۵۰ نظر)۵ (۷۹۳ نظر)۴.۹ (۷۸۴ نظر)۵ (۵۷۸ نظر)نتیجه گیری
طرحواره های ناسازگار را میتوان الگوهایی دانست که بخشی از آنها در گذشته شکل گرفتهاند اما ممکن است همچنان تصمیمها و روابط امروز ما را تحت تأثیر قرار دهند. داشتن یک یا چند طرحواره بهخودیخود به معنی بیمار بودن نیست؛ مسئله زمانی مهم میشود که این الگوها انعطافپذیری فرد را کاهش دهند و باعث رنج یا مشکلات مداوم در زندگی شوند. شناخت طرحواره میتواند نقطه شروع مهمی برای فهم بهتر خود باشد. هدف نهایی نیز این است که فرد بهجای زندگی کردن بر اساس الگوهای قدیمی، انتخابهای سالمتر و آگاهانهتری داشته باشد.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!
