فصد خون یکی از روش‌های قدیمی خونگیری در طب سنتی است که برای اهداف مختلفی مثل کاهش حجم گلبول‌های قرمز اضافی، اصلاح میزان آهن خون و بهبود گردش خون به کار می‌رود. این فرآیند با خارج کردن حساب‌شده‌ی حجم مشخصی از خون، بار اضافی را از روی شبکه عروقی برمی‌دارد. پزشکی مدرن فصد خون را ابزاری مهندسی‌شده و بالینی می‌داند که مستقیما شاخص‌های حیاتی هماتوکریت و فریتین را مدیریت می‌کند تا از خطرات ناشی از سکته‌ها و رسوب آهن در بافت‌های حیاتی پیشگیری کند. اما میزان اثربخشی آن به علت انجام فصد، شدت بیماری و پاسخ فرد به درمان بستگی دارد. بنابراین کاربردهای پزشکی فصد خون پیش از هر چیز به تشخیص بیماری، نتایج آزمایش‌ها و شرایط جسمی فرد بستگی دارد و به‌عنوان درمانی عمومی تجویز نمی‌شود. در این مقاله از دکترتو قصد داریم به چیستی فصد خون، نحوه انجام آن، مراقبت‌های ضروری و عوارض احتمالی این روش بپردازیم.
فصد خون چیست؟
فصد خون (Phlebotomy) روشی است که در آن مقدار مشخصی خون از رگ خارج می‌شود. فلبوتومی همان خونگیری و اصطلاحی کلی برای خارج‌کردن خون از رگ است که می‌تواند با هدف آزمایش یا درمان انجام شود. فلبوتومی درمانی (Therapeutic phlebotomy) یا ونه‌سکشن (Venesection) نوعی خونگیری کنترل‌شده است که برای درمان بیماری‌های مشخصی مانند پلی‌سیتمی ورا و هموکروماتوز به کار می‌رود.
خونگیری سنتی (Bloodletting) اصطلاحی تاریخی برای روش‌هایی است که با هدف تعادل اخلاط یا درمان عمومی بیماری‌ها انجام می‌شدند. علاوه بر حوزه درمان پزشکی، فصد خون در طب سنتی به‌عنوان یکی از راه‌های پاکسازی بدن در کنار حجامت و زالودرمانی به شمار می‌رود. بنابراین امروزه پیش از انجام فصد خون باید هدف از خونگیری برای تعیین نوع درمان مشخص شود.
| نوع خونگیری | روش خونگیری | هدف اصلی |
|---|---|---|
| فلبوتومی (Phlebotomy) | سوراخ کردن رگ برای خروج خون | درمان برخی بیماری‌ها، انجام آزمایش خون، اهدای خون |
| فصد خون درمانی یا ونه‌سکشن (Venesection) | خونگیری با استفاده از سوزن استریل و کیسه فصد خون در حجم کنترل‌شده حدود ۴۵۰ میلی‌لیتر | درمان بیماری‌های ناشی از آهن یا گلبول قرمز زیاد |
| فصد خون سنتی (Bloodletting) | ایجاد برش در رگ با تیغ و ابزار برش و ظروف سنتی جمع‌آوری خون | پاکسازی بدن از بیماری‌ها و تعادل اخلاط در طب سنتی |
| حجامت (Cupping Therapy) | برش سطحی روی پوست و استفاده از فنجان بادکش برای مکش خون | تخلیه خون مویرگی و تسکین دردهای موضعی |
| زالودرمانی (Leech Therapy) | گذاشتن زالوی طبی و پرورشی بر قسمت‌هایی از بدن که آسیب دیده | کمک به تخلیه خون تجمع‌یافته وریدی و بهبود گردش خون |
فواید فصد خون شامل چه مواردی است؟
فصد خون در پزشکی با هدف کاهش آهن اضافی بدن یا کاهش گلبول‌های قرمز در برخی بیماری‌ها انجام می‌شود. مثلا در هموکروماتوز، آهن اضافی می‌تواند در اندام‌هایی مانند کبد، قلب و لوزالمعده جمع شود. فصد خون به کاهش ذخایر آهن و پیشگیری از بعضی عوارض این بیماری کمک می‌کند. همچنین، در بیماری پلی‌سیتمی ورا، ممکن است برای کاهش حجم گلبول‌های قرمز و خطر لخته‌شدن خون از این روش استفاده شود. در دیدگاه طب سنتی ایرانی و یونانی، فصد خون با برداشت خون از رگ و با اهدافی مانند کاهش غلبه خون یا خارج کردن اخلاط چهارگانه فاسد یعنی خون، صفرای زرد، صفرای سیاه، بلغم و تنظیم مجدد مزاج اعضای حیاتی بدن انجام می‌شود.
البته این فواید معنایش مفیدبودن فصد خون برای افراد سالم یا مبتلایان به هر نوع بیماری نیست. برای مثال خارج‌کردن خون بدون بررسی علت افزایش فریتین یا هماتوکریت، لزوما مشکل اصلی را برطرف نمی‌کند یا کاهش آهن در فردی که ذخایر آهن طبیعی یا پایین دارد، می‌تواند باعث کمبود آهن و کم‌خونی شود. با این حال مهم‌ترین فواید فصد خون عبارت‌اند از:
- کاهش گلبول‌های قرمز خون
- کاهش خطر افزایش غلظت خون
- کاهش ذخایر اضافی آهن
- کمک به کنترل برخی اختلالات خونی
- کمک به کاهش عوارض بیماری‌های زمینه‌ای
متن انگلیسی:
به نقل از سایت my.clevelandclinic
Therapeutic phlebotomy removes blood to treat conditions that involve having too many red blood cells or too much iron in your body. Too many red blood cells can make your blood too thick.
ترجمه فارسی:
فلبوتومی درمانی (فصد درمانی) شامل خارج کردن خون از بدن است و برای درمان عارضه‌هایی به کار می‌رود که در آن‌ها تعداد گلبول‌های قرمز یا میزان آهن در بدن بیش از حد است. وجود تعداد بیش از حد گلبول‌های قرمز می‌تواند باعث غلیظ شدن بیش از اندازه خون شود.
فصد خون برای کبد چرب چه فایده‌ای دارد؟
یکی از کاربردهای فصد خون، کمک به بهبود بیماری کبد چرب غیرالکلی است. بسیاری از بیماران مبتلا به کبد چرب، همزمان دچار تجمع مقادیر زیادی از آهن در بافت کبد هستند. از همین روی پژوهشگران در یک کارآزمایی بالینی بررسی کردند که آیا کاهش آهن از طریق فصد خون می‌تواند به بهبود کبد چرب کمک کند یا خیر. نتیجه نشان داد که انجام فصد خون فقط در برخی موارد با کاهش سطح فریتین و بار آهن کبد و بهبود مقاومت به انسولین همراه بوده.
در موارد دیگر، کاهش فریتین از طریق فصد خون بهبود معناداری در میزان چربی کبد، آنزیم‌های کبدی یا مقاومت به انسولین ایجاد نکرد. بنابراین، فصد خون برای کبد چرب درمانی استاندارد نیست و نباید جایگزین اصلاح سبک زندگی، مدیریت وزن و کنترل بیماری‌های متابولیک شود. اگر فرد علاوه بر کبد چرب، دچار اضافه‌بار آهن اثبات‌شده از طریق آزمایش و بررسی‌های پزشکی باشد، ممکن است پزشک فصد خون را تجویز کند. برای ارزیابی بهتر، به دکتر طب سنتی تهران یا پزشک متخصص در شهر خود، مراجعه کنید.
توجه داشته باشید که اگر بررسی‌های تکمیلی نشان دهد که بیمار واقعا دچار اضافه‌بار آهن است، پزشک می‌تواند با توجه به علت آن درباره ضرورت فصد خون تصمیم بگیرد. این روش نباید جایگزین اصلاح سبک زندگی، مدیریت وزن و کنترل بیماری‌های متابولیک شود.
فصد خون بهتر است یا حجامت؟
درباره اینکه فصد خون بهتر است یا حجامت باید گفت فصد خون درمانی و حجامت از نظر روش انجام و کاربرد متفاوت‌اند و جایگزین یکدیگر نیستند. در بیماری‌هایی مانند پلی‌سیتمی ورا و هموکروماتوز، تصمیم درباره فصد خون بر اساس تشخیص و شواهد پزشکی گرفته می‌شود؛ حجامت نباید جایگزین درمان استاندارد این بیماری‌ها شود. تفاوت فصد خون و حجامت در این است که در فصد خون، معمولا با ایجاد برش یا ورود سوزن به سیاهرگ، خون مستقیما از رگ خارج می‌شود. متقابلا در حجامت با ایجاد خراش‌های سطحی روی پوست و استفاده از مکش، مقدار محدودی خون از مویرگ‌های سطحی خارج می‌شود.
تفاوت فصد خون با اهدای خون چیست؟
تفاوت اصلی فصد خون با اهدای خون این است که در فصد خون، هدف از خونگیری بهبود وضعیت بالینی فرد است و خون جمع‌آوری‌شده لزوما قابل استفاده برای انتقال به بیمار دیگری نیست و ممکن است دور ریخته شود. در اهدای خون، فرد واجد شرایط با هدف کمک به بیمارانی که به فرآورده‌های خونی نیاز دارند، در مراکز انتقال خون، خون اهدا می‌کند. خون جمع‌آوری‌شده پس از انجام آزمایش‌ها و تایید ایمنی لازم با رعایت شرایط اهدای خون، برای تهیه فرآورده‌های خونی مورد نیاز بیماران دیگر استفاده می‌شود. بنابراین فرق فصد خون و خون دادن به نحوه استفاده از خون جمع‌آوری‌شده مربوط می‌شود.
در پاسخ به اینکه فصد خون بهتر است یا خون دادن، باید گفت هیچ‌کدام به‌طور کلی بر دیگری برتری ندارد. فصد خون و اهدای خون جایگزین یکدیگر نیستند و انجام فصد خون برای کاهش غلظت خون یا پاکسازی بدن، بدون تشخیص و توصیه دکتر مناسب نیست.
برای غلظت خون فصد بهتر است یا خون دادن؟
انتخاب میان این که برای غلظت خون فصد بهتر است یا خون دادن، به علت افزایش غلظت خون، شدت عارضه و تشخیص پزشک متخصص یا بهترین دکتر عمومی ایران بستگی دارد. برای غلظت خون خفیف تا متوسط، اهدای خون یا خون دادن ممکن است کافی باشد. معیارهای پذیرش اهدای خون بر اساس دستورالعمل مرکز انتقال خون تعیین می‌شوند و با معیارهای تجویز فصد درمانی یکسان نیستند. اگر هموگلوبین یا هماتوکریت بالا باشد، پزشک باید علت آن را بررسی کند و در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی، درباره ضرورت فصد خون تصمیم بگیرد.
فصد خون چگونه انجام می‌شود؟
فصد خون درمانی، در مراکز پزشکی و تحت نظارت افراد آموزش‌دیده انجام می‌شود. پیش از شروع فصد، پزشک یا کادر درمان علت خونگیری، وضعیت عمومی بیمار، سابقه بیماری‌ها و داروهای مصرفی او را بررسی می‌کنند. بسته به علت انجام فصد، ممکن است آزمایش‌هایی مانند شمارش کامل سلول‌های خون یا آزمایش CBC درخواست شود. روش انجام فصد خون مشابه فرایند اهدای خون است و سوزن مخصوص یا آنژیوکت وارد سیاهرگ شده و خون از طریق لوله استریل به داخل کیسه فصد خون هدایت می‌شود.
میزان خونگیری در فصد خون عدد ثابتی نیست. در بسیاری از جلسات فلبوتومی درمانی بزرگسالان، حدود ۴۵۰ تا ۵۰۰ میلی‌لیتر خون خارج می‌شود؛ اما در برخی بیماران ممکن است پزشک حجم کمتری را انتخاب کند. برای مثال در افرادی که تحمل خونگیری کامل را ندارند یا شرایط پزشکی خاصی دارند، حجم خونگیری می‌تواند کاهش پیدا کند. همچنین تعداد دفعات انجام فصد خون و فاصله بین جلسات درمان، به علت تجویز و انجام فصد بستگی دارد.
مراقبت‌های قبل و بعد از فصد خون چیست؟
از آنجا که در فصد خون مقداری خون از بدن خارج می‌شود، آمادگی جسمی پیش از انجام آن و جبران مایعات ازدست‌رفته پس از خونگیری اهمیت زیادی دارد. همچنین در صورت ابتلا به بیماری زمینه‌ای یا مصرف دارویی خاص، باید قبل از انجام فصد خون پزشک را در جریان بگذارید تا درباره ایمنی انجام این روش و اقدامات لازم تصمیم بگیرد. رعایت مراقبت‌های قبل و بعد از فصد خون به کاهش سرگیجه، ضعف، افت فشار خون و خونریزی از محل ورود سوزن کمک می‌کند. رعایت نکات زیر قبل و بعد از فصد خون، با کاهش عوارض احتمالی آن همراه است:
- فهرست داروهای مصرفی و ارائه آن به پزشک
- خوردن یک وعده غذایی سبک ۲ ساعت قبل از فصد خون
- نوشیدن آب کافی در صورت نداشتن منع مصرف مایعات
- همراه داشتن نتایج آزمایش‌های مرتبط با علت فصد خون
- استراحت ۱۵ دقیقه‌ای در مرکز درمانی بعد از انجام فصد
- انجام ندادن فعالیت‌های سنگین و ورزشی تا ۲۴ ساعت
- پرهیز از مصرف الکل و نوشیدنی‌های کافئین‌دار
- سیگار نکشیدن و جلوگیری از استعمال دخانیات
- پانسمان نگه داشتن محل خونگیری
بهترین زمان فصد خون چه زمانی است؟
بهترین زمان فصد خون طبق دستور پزشک یا بهترین دکتر خون ایران، براساس آزمایش شمارش کامل سلول‌های خونی تعیین می‌شود. از طرفی بهترین زمان فصد خون در طب سنتی معمولا ساعات میانی روز و فصل بهار یا پاییز تخمین زده می‌شود. البته به صورت کلی بهتر است زمان مراجعه به مراکز فصد خون طوری تنظیم شود که فرصت کافی برای استراحت پس از انجام آن وجود داشته باشد.
بعد از فصد خون چه بخوریم؟
بعد از فصد خون، مصرف مایعات کافی و یک وعده غذایی متعادل می‌تواند به بهبود حال عمومی بدن کمک کند. آب و مایعات بدون کافئین، ترکیبی از منابع پروتئینی، غلات، سبزیجات و مواد غذایی حاوی آهن باعث کاهش احتمال ضعف بدنی می‌شوند. البته در افرادی که به دلیل بالا بودن آهن و اضافه‌بار آن در خون و یا کبد فصد می‌شوند، مصرف مکمل غذایی آهن و داروی مکمل آهن بدون تجویز پزشک مناسب نیست. به‌علاوه دانستن اینکه بعد از فصد خون چه نخوریم نیز، به اندازه‌ی چیزهایی که طبق دستور می‌خوریم می‌تواند عوارض ناشی از فصد خون را کمتر کند.
عوارض فصد خون چیست؟
احتمال بروز عوارض فصد خون به حجم خون خارج‌شده، وضعیت جسمی بیمار، بیماری زمینه‌ای و شرایط انجام فرایند فصد بستگی دارد. فصد خون درمانی در صورت انجام صحیح و با انتخاب روش درمانی مناسب بیمار، معمولا روش قابل‌کنترلی است؛ اما مانند سایر روش‌های خونگیری، بدون عارضه نیست. مهم‌ترین عوارض بعد از فصد خون عبارت‌اند از:
- کاهش موقت حجم خون
- تهوع، سرگیجه و سبکی سر
- ضعف، غش، افت هوشیاری
- خونریزی از محل ورود سوزن
- کبودی، درد موضعی، تجمع خون زیر پوست
- عفونت در صورت عدم رعایت اصول بهداشتی
- کمبود آهن یا کم‌خونی در صورت خون‌گیری‌های مکرر
بی‌حالی بعد از فصد خون به چه دلیل اتفاق می‌افتد؟
بی‌حالی بعد از فصد خون می‌تواند به علت کاهش موقت حجم خون در دستگاه گردش خون، افت فشار خون، کاهش سریع اکسیژن‌رسانی به مغز، واکنش وازوواگال، کم‌آبی بدن یا ناشتا بودن ایجاد شود. گاهی در بعضی افراد، اضطراب ناشی از دیدن خون یا ورود سوزن می‌تواند در بی‌حالی و احساس خستگی فرد نقش داشته باشد.
معمولا استراحت کوتاه‌مدت، نوشیدن مایعات کافی و مصرف یک وعده غذایی مناسب در افراد فاقد محدودیت پزشکی کمک می‌کند که فرد حال مساعدتری بعد از انجام فصد خون داشته باشد. البته اگر احساس ضعف یا سرگیجه ایجاد شد، بهتر است فرد دراز بکشد و پاهای خود را کمی بالاتر قرار دهد تا خطر افتادن کمتر شود.
عوارض کشیدن سیگار بعد از فصد خون چیست؟
انقباض ناگهانی عروق از عوارض کشیدن سیگار بعد از فصد خون است. نیکوتین بر ضربان قلب و عملکرد عروق اثر می‌گذارد و دود سیگار نیز حاوی موادی است که انتقال اکسیژن را مختل می‌کند. از طرف دیگر، بدن پس از خونگیری به زمان نیاز دارد تا حجم مایعات ازدست‌رفته را جبران کند. توصیه می‌شود پس از فصد خون حداقل ۱ الی ۲ ساعت سیگار نکشید و در صورت ادامه سرگیجه یا ضعف، تا بهبود کامل از آن خودداری کنید. البته فاصله دادن یک‌ساعته سیگار کشیدن با فصد خون، به معنی بی‌خطر بودن سیگار در سایر زمان‌های قبل و بعد از آن نیست، چرا که سیگار به‌طور کلی برای سلامت قلب و عروق و دستگاه تنفسی زیان‌آور است.
موارد منع انجام فصد خون چیست؟
فصد خون نباید بدون بررسی علت نیاز به آن و ارزیابی وضعیت جسمی انجام شود. تصمیم‌گیری درباره انجام فصد خون فقط به بالا بودن غلظت خون یا وجود یک بیماری خاص محدود نمی‌شود، بلکه باید مشخص شود که بدن فرد چقدر توانایی تحمل خونگیری را دارد و آیا فصد خون می‌تواند وضعیت او را بهتر و یا بدتر کند.
بعد از فصد خون امکان دارد فرد احساس خواب آلودگی کند، هرچند خواب بعد از فصد خون به‌خودی‌خود ممنوع نیست اما خواب‌آلودگی غیرعادی و کاهش هوشیاری نباید به‌عنوان خستگی معمول تلقی شود و به ارزیابی فوری پزشکی نیاز دارد. بهتر است پیش از ترک مرکز درمانی از پایداربودن وضعیت عمومی خود مطمئن شوید و برای ارزیابی بهتر، به دکتر عمومی تهران یا پزشک متخصص در شهر خود، مراجعه کنید. مهم‌ترین موارد منع انجام فصد خون عبارت‌اند از:
- فشار خون پایین
- نوسانات شدید قلبی-عروقی
- ابتلا به کم‌خونی یا هموگلوبین پایین
- کودکان و سالمندان بسیار ضعیف
مراکز فصد خون و افراد مجاز به انجام آن برای بیمار
فصد خون باید در مراکزی انجام شود که تجهیزات مناسب، امکانات کنترل عفونت و شرایط لازم برای پایش بیمار را داشته باشند. با توجه به اینکه علت خونگیری چیست، این مراکز می‌توانند بیمارستان‌ها، مراکز درمانی مجهز، واحدهای درمان سرپایی یا مراکز تخصصی طب سنتی توسط بهترین دکتر طب سنتی ایران برای فصد خون باشند.
فصد خون در درمان پزشکی باید در چارچوب مقررات مراکز درمانی انجام شود. در طب سنتی، دکتر طب سنتی باید دارای صلاحیت حرفه‌ای، محیط استریل و امکانات لازم برای رسیدگی به عوارض احتمالی فصد خون باشد. بنابراین ادعای برخورداری از مجوز یا تخصص به‌تنهایی جایگزین ارزیابی پزشکی و ضرورت انجام فصد خون نمی‌شود.
پزشکان پیشنهادی
دکتر مهدی قاضی
متخصص اورولوژی
دکتر سید محسن دهقانی
فوق تخصص گوارش کودکان
دکتر علی اکبر سیاری
فوق تخصص گوارش و کبد کودکان
دکتر مرتضی آقاجان پورپاشا
فوق تخصص گوارش و کبد بزرگسالان
دکتر نیلوفر قدرتی
فوق تخصص هماتولوژی آنکولوژی بزرگسالان
دکتر محسن محمدیان
فوق تخصص هماتولوژی آنکولوژی بزرگسالاننتیجه گیری
فصد خون روشی است که در شرایط پزشکی معین از جمله برخی اختلالات خونی، می‌تواند به کنترل بیماری کمک کند اما مفید بودن آن به تشخیص پزشک بستگی دارد. خلاف باورهای رایج، فصد خون راهکاری عمومی برای پاکسازی یا حفظ سلامتی بدن نیست و انجام خودسرانه‌اش ممکن است به کم‌خونی، افت فشار خون و ضعف منجر شود. انتخاب روش درمانی فصد خون بدون تشخیص دقیق پزشک می‌تواند مشکل اصلی را پنهان یا حتی تشدید کند. پیش از تصمیم‌گیری درباره انجام فصد خون، با پزشک مشورت کنید تا ضرورت انجام این روش و میزان ایمنی آن بررسی شود.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!
پرسش‌های متداول
انجام خودسرانه فصد یا استفاده از وسایل غیر استریل در منزل خطر خونریزی، عفونت و افت فشار خون را افزایش می‌دهد. در شرایط خاص، ممکن است خدمات خونگیری در منزل توسط تیم درمانی مجاز ارائه شوند.
برنامه درمانی فصد خون باید براساس آزمایش‌ها و نظر پزشک متخصص تنظیم شود و یک فاصله زمانی ثابت برای همه افراد وجود ندارد. فصد خون ممکن است از هفته‌ای یکبار در فاز حاد تا هر ۳ یا ۶ ماه یکبار در فاز نگهدارنده متغیر باشد.
فصد خون به‌طور استاندارد و معمول از سیاهرگ یا ورید انجام می‌شود تا خطر خونریزی‌های شدید و آسیب به شریان‌ها وجود نداشته باشد.
