فهرست مطالب
تشنج فقط یک اتفاق ناگهانی نیست، بلکه میتواند نتیجه مجموعهای از عوامل از جمله سبک زندگی و تغذیه باشد. بسیاری از بیماران و خانوادهها این سوال را دارند که برای تشنج چی خوبه بخوریم یا چه غذاهایی ممکن است حمله را تحریک کند. خبر خوب این است که با اصلاح تغذیه و پیروی از رژیم غذایی تشنج، در کنار درمان دارویی، میتوان تا حدی کنترل بهتری روی تشنج داشت. اگر دنبال یک راهنمای کامل، علمی و در عین حال ساده برای تغذیه مناسب تشنج هستید، این مقاله دقیقا برای شما نوشته شده است. در این مقاله از دکترتو بررسی میکنیم چه غذاهایی برای تشنج مفید یا مضر هستند، بعد از تشنج چه باید خورد و تداخل مواد غذایی با داروهای ضدتشنج چیست تا انتخابهای آگاهانهتری داشته باشید.
رژیم غذایی مناسب تشنج
رژیم غذایی مناسب تشنج به الگویی از تغذیه گفته میشود که باعث پایداری قند خون، تغییر متابولیسم مغز و تامین مواد مغذی ضروری مغز شود. تحقیقات نشان دادهاند که برخی رژیمهای خاص میتوانند تعداد حملات تشنج را کاهش دهند یا شدت آنها را کمتر کنند. انتخاب رژیم غذایی باید متناسب با سن، نوع تشنج، شرایط جسمی و نظر پزشک باشد و نباید بهصورت خودسرانه انجام شود.
در رژیم غذایی تشنج تمرکز اصلی روی کیفیت مواد غذایی است، نه صرفا کالری. مصرف چربیهای سالم، پروتئین کافی و کربوهیدراتهای پیچیده اهمیت زیادی دارد. این رژیمها معمولا شامل نسبتهای خاصی از مواد مغذی هستند و به تغییر متابولیسم بدن کمک میکنند. در ادامه نگاهی به انواع رایج رژیم غذایی تشنج میاندازیم.
1. رژیم کتوژنیک برای تشنج
رژیم کتوژنیک یا کتو، نوعی رژیم پزشکی یا درمانی جهت مدیریت یا درمان تشنج در کودکانی است که علیرغم مصرف دارو همچنان دچار تشنج میشوند. ایجاد حالت کتوژنز با استفاده از هرم غذایی کتوژنیک باعث میشود که متابولیسم بدن از سوزاندن گلوکز برای تولید انرژی به استفاده از کتونها تغییر کند. این دو منبع سوخت تاثیر متفاوتی بر قسمتهای مختلف تحریککننده تشنج در مغز دارند. در شرایط عادی، کربوهیدراتهای موجود در غذا به گلوکز تبدیل میشوند که انرژی مورد نیاز مغز و سایر قسمتهای بدن را تامین میکند.
اگر به اندازه کافی کربوهیدرات مصرف نشود، بدن چربی را به کتونها تبدیل میکند که جایگزین گلوکز به عنوان منبع سوخت مغز میشوند. با افزایش سطح کتونها در خون، گفته میشود که بدن وارد حالت کتوژنز میشود. به نظر میرسد که کتوژنز فرکانس تشنجها را در بسیاری از افراد مبتلا به صرع کاهش میدهد، هرچند این اثر در همه افراد مشهود نیست.
2. رژیم اصلاح شده اتکینز برای تشنج
رژیم اصلاح شده اتکینز (Modified Atkins Diet)، نوعی رژیم غذایی است که برای کنترل تشنج در بیماران مبتلا به صرع بهکار میرود. این رژیم مشابه رژیم کتوژنیک است، اما انعطافپذیرتر و آسانتر است. میزان کربوهیدرات در رژیم اتکینز بسیار پایین است و به ۲۰ تا ۵۰ گرم در روز محدود میشود. اما برعکس، بیشتر کالریهای مورد نیاز بدن در این نوع رژیم از طریق چربی تامین میگردد، یعنی چیزی حدود ۶۵ تا ۷۵ درصد کل کالریهای روزانه. حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد هم پروتئین دریافتی است.
متن انگلیسی:
pmc.ncbi.nlm
The modified Atkins diet is a less restrictive variation of the ketogenic diet. This diet is started on an outpatient basis without a fast, allows unlimited protein and fat, and does not restrict calories or fluids. Recent studies have shown good efficacy and tolerability of this diet in refractory epilepsy
ترجمه متن:
رژیم اصلاح شده اتکینز رژیمی با محدودیت کمتر از رژیم کتوژنیک است. این رژیم بدون فستینگ شروع میشود. پروتئین و چربی نامحدودی را در اختیارتان قرار میدهد و کالری و مایعات را محدود نمیکند. مطالعات اخیر اثربخشی و تحمل خوب این رژیم غذایی را در صرع مقاوم نشان داده است.
3. رژیم غذایی با شاخص گلیسمی پایین و درمان تشنج
رژیم غذایی با شاخص گلیسمی پایین، گزینه مفیدی برای مدیریت تشنج بهشمار میآید که قند خون را به آرامی افزایش داده و از نوسانات شدید قند خون جلوگیری میکند که عامل تشنج و سایر مشکلات عصبی هستند. در این رژیم، مصرف مواد غذایی با شاخص گلیسمی پایین مانند غلات کامل، میوهها و سبزیجات تازه توصیه میشود که به دلیل محتوای فیبر بالا، به تدریج انرژی آزاد کرده و از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری میکنند. رژیم غذایی با شاخص گلیسمی پایین شامل مواد زیر میشود:
- برنج قهوهای
- عدس
- سبزیجات نشاستهای مانند کدو سبز و هویج
- میوههایی مانند توتفرنگی، سیب و گلابی
- پروتئین، گوشتهای بدون چربی، ماهی، تخممرغ و لبنیات کمچرب
در پاسخ به این سوال که چه غذایی برای تشنج خوب است، باید گفت غذاهایی با فیبر بالا، غلات کامل و کربوهیدراتهای پیچیده انتخابهای مناسبی هستند. این رژیم به حفظ تعادل انرژی مغز کمک میکند.
مواد غذایی مفید برای تشنج
مصرف برخی مواد غذایی مفید تاثیر مثبتی بر درمان تشنج و بهبود سلامت عمومی دارد. این مواد غذایی شامل ویتامینها، مواد معدنی، و ترکیبات مغذی هستند که باعث عملکرد بهتر مغز و سیستم عصبی میشوند. از جمله مواد غذایی مفید برای تشنج میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ماهی چرب مانند سالمون و تن حاوی اسیدهای چرب امگا-۳
- مغزها و دانههایی مانند گردو، بادام و دانه چیا
- سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج و کلم پیچ
- میوههایی مانند توت فرنگی، بلوبری و سیب
- غلات کامل مانند برنج قهوهای، جو دوسر و کینوا
- لبنیات کمچرب مانند ماست و پنیر حاوی کلسیم و پروتئین
- دانههای روغنی مانند دانه کدو و دانه کنجد
میخوای برای کنترل تشنج رژیم جدیدی رو شروع کنی؟
برای دریافت رژیم از دکتر متخصص نوبت بگیر.
۱. کربوهیدرات های تصفیه نشده
کربوهیدراتهای تصفیهشده معمولا برای کنترل تشنج توصیه نمیشوند. این نوع کربوهیدراتها که در غذاهایی مانند نانهای سفید، برنج سفید، و شیرینیها یافت میشوند، به سرعت در بدن تبدیل به گلوکز شده و قند خون را به شکل ناگهانی افزایش میدهند. این نوسانات قند خون ممکن است به تشنجها و سایر مشکلات عصبی منجر شوند.
در مقابل، کربوهیدراتهای کامل و تصفیه نشده، مانند غلات کامل، میوهها و سبزیجات، حاوی فیبر بالاتری هستند و انرژی را به آرامی آزاد میکنند. این نوع کربوهیدراتها میتوانند به کنترل قند خون کمک کرده و از نوسانات شدید جلوگیری کنند. بنابراین، برای افرادی که به دنبال مدیریت تشنج هستند، بهتر است کربوهیدراتهای تصفیهشده را محدود کنند و به جای آن به مصرف کربوهیدراتهای کامل و غیرتصفیهشده روی آورند. نمونههای مفید این گروه عبارتاند از:
- نان سبوسدار
- جو دوسر
- برنج قهوهای
- حبوبات
۲. پروتئین بدون چربی
پروتئینهای بدون چربی نه تنها نیازهای تغذیهای را تامین کرده، بلکه با حفظ تعادل قند خون، التهاب را کاهش میدهند. مصرف متعادل پروتئین باعث احساس سیری پایدار و ثبات انرژی میشود که برای افراد مبتلا به تشنج مفید است. منابع پروتئین بدون چربی عبارتند از:
- گوشتهای بدون چربی مانند سینه مرغ و بوقلمون
- ماهیهایی مانند سالمون و تن
- تخممرغ
- محصولات لبنی کمچرب، مانند ماست یونانی، پنیر کمچرب و شیر
- حبوبات مانند عدس، نخود و لوبیا
۳. چربی سالم
چربیهای سالم مانند اسیدهای چرب امگا-۳ موجود در ماهیهای چرب، به تقویت سلامت مغز و کاهش التهاب کمک میکنند و ممکن است میزان بروز حملات تشنج را کاهش دهند. روغن زیتون به عنوان منبع غنی از چربیهای غیراشباع تکزنجیرهای، برای سلامت قلب و عروق مفید است. این چربیها به بهبود عملکرد سلولهای عصبی کمک میکنند. چربیهای سالم مفید برای تشنج عبارتند از:
- شیر، ماست و پنیر
- غذای دریایی مثل ماهیهای چرب
- تخم مرغ
- مغزها و دانهها
- آووکادوها
- نارگیل
- روغنهای گیاهی مثل روغن زیتون
۴. مصرف مایعات برای کنترل تشنج
مصرف مایعات در رژیم غذایی افراد مبتلا به تشنج تاثیر قابلتوجهی بر کنترل و مدیریت این وضعیت دارد. هیدراتاسیون مناسب با حفظ عملکرد صحیح مغز و سیستم عصبی، خطر بروز تشنجهای ناشی از کمآبی بدن را کاهش میدهد. کمآبی با افزایش تحریکپذیری عصبی، خطر تشنج را افزایش میدهد. بنابراین، تامین مایعات کافی برای جلوگیری از این وضعیت ضروری است. بهتر است:
- آب ساده بهطور منظم بنوشید.
- از نوشیدنیهای شیرین پرهیز کنید.
- دمنوشهای ملایم مصرف کنید.
۵. ماست و تشنج
ماست، ماده غذایی غنی از پروتئین، کلسیم و پروبیوتیکها است که به حفظ سلامت عمومی و عملکرد بهینه سیستم عصبی کمک میکند. پروتئین موجود در ماست با تامین نیازهای تغذیهای، احساس سیری را افزایش داده و در مدیریت وزن و کنترل قند خون موثر است. پروبیوتیکهای موجود در ماست باعث بهبود سلامت روده و تقویت سیستم ایمنی بدن میشوند و روی سلامت مغز و عملکرد عصبی تاثیر میگذارند. مصرف ماست ساده و کمچرب انتخاب بهتری نسبت به ماستهای طعمدار و شیرین است. بهتر است ماست بهصورت منظم و متعادل در رژیم غذایی بگنجانید.
۶. سبزیجات غیرنشاسته ای برای تشنج
این نوع سبزیجات دارای کالری پایین، فیبر بالا و ویتامین و مواد معدنی فراوان هستند که برای حفظ سلامت عمومی و تقویت سیستم عصبی مفیدند. سبزیجاتی مانند اسفناج، کلم پیچ، بروکلی، کدو سبز و فلفل دلمهای از جمله گزینههای عالی هستند که بهدلیل وجود آنتیاکسیدان و ترکیبات ضدالتهابی، باعث بهبود عملکرد عصبی و کاهش التهاب مغز میشوند.
علاوه بر این، سبزیجات غیرنشاستهای، قند خون را تنظیم میکنند. با توجه به محتوای فیبر بالا، این سبزیجات به تدریج انرژی را آزاد کرده و از افزایش ناگهانی قند خون جلوگیری میکنند. درنتیجه، خطر تشنجهای ناشی از نوسانات قند خون کاهش مییابد. برخی از این سبزیجات مفید برای تشنج عبارتند از:
- اسفناج
- کلم بروکلی
- کاهو
- خیار
۷. دمنوش های مفید برای تشنج
هیچ داروی گیاهی برای تشنج بهتنهایی جایگزین درمان دارویی نیست، اما برخی گیاهان میتوانند نقش مکمل داشته باشند. این گیاهان معمولا اثر آرامبخش دارند. برخی دمنوشها اثر آرامبخش دارند و میتوانند به کاهش استرس و تنش عصبی کمک کنند زیرا استرس یکی از عوامل تشدیدکننده تشنج است. دمنوشهای گیاهی مانند آویشن یا بهارنارنج میتوانند در کاهش حملات صرع و مدیریت تشنج موثر باشند. چند دمنوش مفید برای تشنج عبارتند از:
- دمنوش آویشن و پونه کوهی
- دمنوش بهارنارنج
- بهلیمو
- بابونه
- دمنوش زنجبیل
- سنبلالطیب
- زوفا
- دمنوش گشنیز
- دمنوش دارچین و هل
۸. میوه های مفید برای تشنج
اگرچه هیچ میوهای به تنهایی نمیتواند بیماری صرع را درمان کند یا از تشنج جلوگیری کند، برخی میوهها به دلیل خواص ضد اضطرابی برای کنترل تشنج مفید هستند. میوههای تازه و آبدار مانند سیب، به همراه سبزیجات برگ سبز، هویج، بادامزمینی، برنج، غلات، دانهها و آجیل، در کاهش اضطراب بیماران مبتلا به صرع موثر هستند. در ادامه برخی از میوههای مفید برای تشنج را معرفی میکنیم.
موز و تشنج
موز به دلیل داشتن پتاسیم میتواند به تعادل الکترولیتهای بدن کمک کند. این ویژگی برای برخی بیماران مبتلا به تشنج مفید است، بهخصوص اگر دچار ضعف یا گرفتگی عضلانی باشند. البته مصرف بیش از حد موز بهدلیل قند طبیعی آن توصیه نمیشود و باید در حد تعادل باشد.
خرما و تشنج
خرما از آن دسته غذاهایی است که شاخص گلیسمی بالایی دارد. بهتر است از مصرف سبزیجات و میوههایی که در محدوده متوسط تا بالا از نظر شاخص گلیسمی قرار دارند، پرهیز کنید مانند انبه، کشمش، موز، سیبزمینی لهشده و خرما. اجتناب از این مواد غذایی میتواند به کنترل بهتر قند خون و کاهش خطر بروز تشنج در افراد مبتلا به صرع کمک کند.
گردو و تشنج
گردو دارای ارزش غذایی بالایی است و ویتامین فولیک، همچنین مواد معدنی مانند کلسیم، پتاسیم، فسفر و منیزیم دارد. تمام این مواد معدنی الکترولیتهایی هستند که نقش حیاتی برای سیستم عصبی و مغز ایفا میکنند. مصرف گردو با تامین این مواد مغذی باعث بهبود سلامت و عملکرد مغز میشود.
انار و تشنج
آبغوره و آب انار بهطور مستقیم باعث بروز تشنج نمیشوند، اما ممکن است عوارض جانبی برخی از داروهای ضد صرع (ASM) از جمله کاربامازپین، دیازپام و میدازولام را افزایش دهند. بروشور اطلاعات بیمار مربوط به دارو مشخص میکند که آیا باید از مصرف این نوشیدنیها پرهیز کنید یا خیر. بنابراین، مهم است که به این نکات توجه کنید و در صورت نیاز با پزشک مشورت نمایید.
بادام و تشنج
بادام حاوی ویتامین E، منیزیم و چربیهای سالم است که موجب بهبود سلامت مغز و کاهش التهاب میشود. منیزیم به عملکرد مناسب سیستم عصبی کمک میکند و سطوح پایین آن ممکن است خطر تشنج را افزایش دهد. با این حال، افرادی که به مغزها حساسیت دارند باید احتیاط کنند و در صورت نیاز با پزشک مشورت داشته باشند.
نمیدونی برای کاهش تشنج چه غذاهایی بخوری؟ با یه دکتر متخصص خوب مشورت کن.
۹. برنج برای تشنج
برنج به عنوان وعده غذایی مفید برای بیماران مبتلا به تشنج محسوب میشود که غنی از کربوهیدراتهاست و با تامین انرژی موجب بهبود عملکرد مغز میشود. همچنین برنج حاوی ویتامین، مواد معدنی و فیبر بوده که برای بدن مفید است. علاوه بر کربوهیدرات، برنج دارای مقدار مناسبی پروتئین است که سیستم ایمنی را تقویت کرده و به ساخت بافتها کمک میکند. مصرف برنج با شاخص گلیسمی پایین تا متوسط، نوسانات قند خون را کاهش داده و در نتیجه باعث کنترل تشنج میشود.
البته توجه داشته باشید که برنج سفید شاخص گلیسمی بالایی دارد و ممکن است باعث افزایش سریع قند خون شود. به همین دلیل مصرف زیاد آن برای افراد مبتلا به تشنج توصیه نمیشود. در مقابل، برنج قهوهای یا برنج سبوسدار گزینه مناسبتری است، چون فیبر بیشتری دارد و قند خون را آهستهتر بالا میبرد.
چه غذاهایی برای تشنج مضر است؟
برخی مواد غذایی میتوانند باعث تحریک سیستم عصبی یا نوسان شدید قند خون شوند و خطر تشنج را افزایش دهند. شناخت این غذاها برای پیشگیری اهمیت زیادی دارد. بنابراین بیماران مبتلا به صرع باید از مصرف برخی مواد غذایی خودداری کنند، زیرا این غذاها باعث تشدید حملات تشنج میشوند. برخی از غذاهای تشنج آور عبارتند از:
- چربیهای اشباع و ترانس
- افزودنیهای غذایی و نوشیدنیهای حاوی کافئین
- چربیهای حیوانی مانند چربی گوشت گاو، کره و مارگارین
- روغنهایی مانند روغن هسته خرما و روغن نارگیل
- غذاهای فرآوریشده و آماده مانند پیتزای منجمد
- قند و شیرینیهای مصنوعی مانند کیک و کلوچه
- نوشیدنیهای انرژیزا
- غذاهای فراوری شده
- کافئین زیاد
متن انگلیسی:
verywellhealth
Specific to epilepsy, some research has suggested that more than four cups of coffee per day might trigger more seizures than usual. That equals about 400 mg of caffeine
ترجمه متن:
براساس نتایج مطالعات، در بیماران مبتلا به صرع مصرف بیش از چهار فنجان قهوه در روز ممکن است باعث افزایش تعداد تشنجها شود. این مقدار معادل حدود ۴۰۰ میلیگرم کافئین است.
بعد از تشنج چه بخوریم؟
بعد از تشنج بدن دچار خستگی و کاهش انرژی میشود و نیاز به بازیابی دارد. تغذیه مناسب در این مرحله به بهبود سریعتر کمک میکند. به همین دلیل بسیاری از افراد به دنبال این هستند که بفهمند بعد تشنج چی بخوریم. بهتر است بعد از تشنج موارد زیر را مصرف کنید:
- آب و مایعات کافی
- وعده سبک با پروتئین و کربوهیدرات پیچیده
- میوه یا سبزی تازه
رژیم غذایی چگونه روی تشنج تاثیر میگذارد؟
رژیم غذایی از طریق عوامل مختلفی روی کنترل تشنج تاثیر میگذارد. مصرف غذاهایی با شاخص گلیسمی بالا موجب افزایش سریع قند خون و سپس کاهش ناگهانی آن شده، که این نوسانات خطر تشنج را افزایش میدهند. برعکس، رژیمهای غذایی که روی غذاهایی با شاخص گلیسمی پایین تمرکز دارند، باعث تنظیم قند خون و کاهش این خطر میشوند. علاوه بر این، محتوای مغذی غذاها نیز اهمیت دارد. پروتئینها نیز با تقویت سیستم ایمنی و ساخت بافتها، نقش مهمی در بهبود وضعیت کلی ایفا میکنند.
| گروه غذایی | مواد مفید برای تشنج | مواد مضر برای تشنج |
|---|---|---|
| کربوهیدرات | غلات کامل، جو دوسر | قند و شیرینی |
| پروتئین | ماهی، مرغ | سوسیس و کالباس |
| چربی | روغن زیتون، مغزها | چربی ترانس |
| نوشیدنی | آب، دمنوش ملایم | نوشابه و انرژیزا |
کدام مواد غذایی با داروهای تشنج تداخل دارند؟
برخی مواد غذایی با داروهای ضد تشنج تداخل دارند و نباید در زمان مصرف داروهای تشنج از این مواد غذایی استفاده کنید. این مواد غذایی تاثیر دارو را کاهش یا بیش از حد افزایش داده و ممکن است عوارضی ایجاد کنند. برخی از آنها را در جدول زیر مشاهده میکنید.
| مواد غذایی | نوع تداخل |
|---|---|
| گریپفروت | متابولیسم داروها را تغییر داده و سطح دارو را در خون افزایش میدهد. |
| کافئین | باعث افزایش تحریکپذیری عصبی و کاهش تاثیر برخی از داروها میشود. |
| غذاهای پرچرب | ممکن است سرعت جذب داروها را کاهش داده و تاثیر آنها را به تأخیر بیندازد. |
| آب پرتقال | جذب برخی از داروهای ضد تشنج را کاهش میدهد. |
| مصرف زیاد فیبر | میتواند جذب داروهای ضد تشنج را کاهش داده و اثربخشی آنها را تحت تاثیر قرار دهد. |
برای جلوگیری از تشنج چه بخوریم؟
جهت جلوگیری از تشنج، تغذیه باید بهگونهای تنظیم شود که ثبات متابولیکی بدن حفظ شود و از تحریکپذیری بیش از حد سلولهای عصبی جلوگیری کند. نوسان شدید قند خون، کمبود برخی مواد معدنی و گرسنگی طولانیمدت از عوامل تغذیهای هستند که میتوانند احتمال بروز تشنج را افزایش دهند. به همین دلیل، رژیم غذایی پیشگیرانه تشنج باید منظم، متعادل و سرشار از مواد مغذی مورد نیاز مغز باشد.
مصرف غذاهای طبیعی و کمفراوری شده در کنار پرهیز از محرکهای غذایی، نقش مهمی در کاهش دفعات حمله دارد. همچنین تغذیه مناسب میتواند اثر داروهای ضدتشنج را تقویت کرده و کیفیت زندگی فرد را بهبود دهد. راهکارهای تغذیهای برای پیشگیری از تشنج عبارتند از:
- مصرف وعدههای غذایی منظم و پرهیز از گرسنگی طولانیمدت
- استفاده از کربوهیدراتهای پیچیده مانند غلات کامل برای حفظ ثبات قند خون
- گنجاندن پروتئین بدون چربی در هر وعده غذایی برای تامین انرژی پایدار
- مصرف چربیهای سالم مانند روغن زیتون و مغزها برای حمایت از عملکرد مغز
- نوشیدن آب کافی در طول روز برای جلوگیری از کمآبی بدن
- محدود کردن مصرف قند، نوشیدنیهای کافئیندار و غذاهای فراوری شده
- توجه به دریافت کافی مواد معدنی مانند منیزیم و پتاسیم از طریق غذا
برای رژیم غذایی تشنج به کدام دکتر مراجعه کنیم؟
برای اطلاع بیشتر درباره رژیم غذایی تشنج می توانید از بهترین دکترهای مغز و اعصاب ایران نوبت بگیرید. در ادامه لیستی از برجسته ترین پزشکان مغز و اعصاب در برخی شهرهای مختلف ایران را مشاهده میکنید:
4.7 (1076 نظر)4.8 (1035 نظر)4.5 (817 نظر)4.9 (699 نظر)4.9 (672 نظر)4.9 (631 نظر)نتیجه گیری
رژیم غذایی تشنج نقش مهمی در کنترل تشنج و بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به صرع ایفا میکند. انتخاب مواد غذایی با شاخص گلیسمی پایین، مصرف چربیهای سالم و پروتئینهای کافی از جمله مواردی هستند که با تنظیم قند خون، خطر حملات تشنجی را کاهش میدهند. با رعایت یک رژیم متعادل و مشورت با پزشک، میتوان قدم موثری در کنترل تشنج برداشت. با این حال، تداخلات غذایی با داروهای ضد تشنج نیز باید مدنظر قرار گیرد. به همین دلیل، مشاوره با پزشک مغز و اعصاب یا متخصص تغذیه برای طراحی رژیم غذایی متناسب با نیازهای فردی و شرایط خاص ضروری است.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!