کمردرد یا گردن‌درد همیشه فقط از خستگی، نشستن طولانی یا بالا رفتن سن نیست؛ گاهی ریشه درد، فشاری است که در عمق ستون مهره‌ها به عصب‌ها وارد میشود. این فشار می‌تواند آرام‌آرام شروع شود اما با گذشت زمان روی راه رفتن، ایستادن، تعادل و حتی قدرت دست و پا اثر بگذارد. در تنگی کانال نخاع، مهم است که علائم را زودتر بشناسید و بدانید چه زمانی درد معمولی نیست. در ادامه این مطلب از دکترتو، با علت‌های احتمالی، تفاوت این بیماری با دیسک کمر، روش‌های تشخیص، درمان‌های رایج، ورزش‌های مناسب و کارهایی که بهتر است انجام ندهید آشنا می‌شویم.
تنگی کانال نخاع چیست؟
نخاع مثل یک کابل اصلی ارتباطی است که پیام‌های مغز را به دست‌ها، پاها و بقیه بدن می‌رساند. این کابل حساس از داخل تونلی استخوانی در ستون مهره‌ها عبور می‌کند که به آن کانال نخاعی می‌گویند. وقتی این تونل به هر دلیل باریک شود، نخاع یا عصب‌هایی که از آن خارج می‌شوند تحت فشار قرار می‌گیرند. به این وضعیت تنگی نخاع به انگلیسی spinal canal stenosis می‌گویند که یکی از مشکلات ستون فقرات است. این فشار می‌تواند باعث درد، گزگز، بی‌حسی، ضعف عضلات یا سختی در راه رفتن شود و بیشتر در گردن یا کمر دیده میشود.
| موارد | توضیحات |
|---|---|
| تنگی کانال نخاع چیست؟ | باریک شدن فضای عبور نخاع یا عصب‌ها در ستون مهره‌ها |
| علائم | درد گردن یا کمر، گزگز، بی‌حسی، ضعف دست یا پا و سختی در راه رفتن |
| علل | آرتروز، بیرون‌زدگی دیسک، ضخیم شدن رباط‌ها، آسیب مهره‌ها یا زمینه مادرزادی |
| روش تشخیص | بررسی علائم، معاینه عصبی و تصویربرداری مانند ام آر آی یا سی تی اسکن |
| درمان | ورزش، فیزیوتراپی، دارو، تزریق یا جراحی در موارد شدید |
| خطرات | بدتر شدن درد، ضعف اندام‌ها، اختلال تعادل و در موارد شدید مشکلات ادرار یا مدفوع |
| روش پیشگیری | حفظ وزن مناسب، فعالیت بدنی منظم، تقویت عضلات کمر و شکم و رعایت وضعیت درست بدن |
نشانه های تنگی کانال نخاعی چیست؟
علائم تنگی کانال نخاع به محل فشار روی عصب‌ها بستگی دارد. اگر تنگی در کمر باشد، فرد ممکن است هنگام ایستادن یا راه رفتن دچار درد، گرفتگی، گزگز، بی‌حسی یا ضعف در پاها شود. این علائم گاهی با نشستن یا خم شدن به جلو کمتر می‌شوند. اگر تنگی در گردن ایجاد شود، درد گردن، بی‌حسی یا ضعف دست‌ها، مشکل در گرفتن اشیا، اختلال تعادل و در موارد شدید، مشکل در کنترل ادرار یا مدفوع ممکن است دیده شود.
علت تنگی کانال نخاع چیست؟
تنگ شدن کانال نخاعی معمولا زمانی ایجاد میشود که فضای داخل ستون مهره‌ها به‌تدریج کمتر شود و عصب‌ها جای کافی برای عبور نداشته باشند. این اتفاق بیشتر با افزایش سن و تغییرات فرسایشی ستون مهره‌ها دیده میشود اما فقط مخصوص سالمندان نیست. گاهی آسیب، بیرون‌زدگی دیسک، رشد استخوان اضافه، کیست یا حتی باریک بودن مادرزادی کانال نخاع هم می‌تواند زمینه‌ساز این بیماری باشد.
دلایل شایع تنگی کانال نخاعی عبارت‌اند از:
- دیسک گردن و دیسک کمر
- آرتروز یا ضخیم شدن رباط‌های ستون مهره‌ها
- آسیب و شکستگی مهره‌ها
- کیست ستون مهره‌ها یا کیست نخاعی
- تنگی کانال نخاعی مادرزادی
۱. دیسک گردن و دیسک کمر
بیرون‌زدگی یا فتق دیسک می‌تواند یکی از عوامل فشار بر ریشه عصبی یا نخاع باشد و در برخی موارد به تنگی کانال یا سوراخ عصبی کمک کند. بااین‌حال، فتق دیسک و تنگی کانال نخاع دو تشخیص متفاوت‌اند و باید با معاینه و تصویربرداری از هم تفکیک شوند.
تفاوت دیسک کمر با تنگی کانال نخاعی این است که در دیسک کمر، معمولا بیرون‌زدگی یا آسیب دیسک بین مهره‌ها به عصب فشار می‌آورد؛ اما در تنگی کانال نخاعی، فضای کلی عبور نخاع یا عصب‌ها در ستون مهره‌ها باریک میشود و فشار عصبی ایجاد می‌کند.
۲. بیماری آرتروز دلیل تنگی کانال نخاع است؟
یکی از مشکلات و بیماری‌های ستون فقرات بیماری آرتروز است که در آن غضروف از بین می‌رود. آرتروز ستون فقرات می‌تواند با تشکیل خار استخوانی، بزرگ‌شدن مفاصل و ضخیم‌شدن رباط‌ها فضای کانال نخاعی یا مسیر خروج عصب‌ها را کم کند. بنابراین به تنگی کانال نخاع دچار می‌شوید.
۳. آسیب و شکستگی ستون مهره ها
ضربه‌های شدید، تصادف، سقوط از ارتفاع یا شکستگی ناشی از پوکی استخوان می‌توانند شکل طبیعی مهره‌ها را تغییر دهند. وقتی مهره جابه‌جا شود، فرو بریزد یا بخشی از استخوان وارد مسیر عبور عصب‌ها شود، فضای کانال نخاعی کمتر میشود. در این حالت ممکن است فرد دچار درد شدید، بی‌حسی، گزگز، ضعف پاها یا مشکل در راه رفتن شود.
۴. کیست ستون مهره ها و کیست نخاعی
کیست زائده‌ای است که رشد آن در ستون مهره‌ها می‌تواند ایجاد تنگی کانال نخاعی کند. بعضی کیست‌ها در اطراف مفاصل ستون مهره‌ها، ریشه‌های عصبی یا فضای نزدیک نخاع ایجاد می‌شوند. این کیست‌ها همیشه علامت‌دار نیستند اما اگر بزرگ شوند یا در محل حساسی قرار بگیرند، می‌توانند بخشی از فضای کانال نخاعی را اشغال کنند. فشار ناشی از کیست ممکن است باعث درد تیرکشنده، بی‌حسی، گزگز، ضعف عضلات یا محدود شدن حرکت شود.
۵. تنگی کانال نخاعی مادرزادی
در بعضی افراد، کانال نخاعی از زمان تولد باریک‌تر از حالت معمول است. این افراد ممکن است در کودکی یا جوانی علامتی نداشته باشند اما با افزایش سن، آرتروز، بیرون‌زدگی دیسک یا حتی آسیب‌های خفیف زودتر دچار فشار عصبی شوند. در تنگی مادرزادی، چون فضای عبور نخاع و عصب‌ها از ابتدا محدودتر است، تغییرات کوچک ستون مهره‌ها هم می‌توانند علائم بیشتری ایجاد کنند. در این موارد بهتر است با بهترین دکتر مغز و اعصاب ایران مشورت کنید.
روش تشخیص تنگی کانال نخاع چیست؟
در مورد اینکه چگونه بفهمیم تنگی کانال نخاع داریم باید گفت که تشخیص تنگی کانال نخاعی فقط با درد کمر یا گردن انجام نمی‌شود. پزشک ابتدا درباره محل درد، زمان شروع علائم، بی‌حسی، ضعف، اختلال راه رفتن و سابقه آسیب یا بیماری‌های ستون مهره‌ها سؤال می‌پرسد. سپس قدرت عضلات، حس اندام‌ها، تعادل و واکنش‌های عصبی را بررسی می‌کند. برای دیدن میزان تنگی و محل فشار روی عصب‌ها، معمولا از ام آر آی، سی تی اسکن یا تصویربرداری ساده استفاده میشود. گاهی تست‌های عصبی هم برای بررسی عملکرد عصب‌ها لازم هستند.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت mayoclinic
Your healthcare professional may ask about your symptoms and medical history. You may have a physical exam. You also may need an imaging test to help find the problem.
ترجمه فارسی:
پزشک یا متخصص ابتدا درباره علائم و سابقه پزشکی شما سوال می‌کند. سپس ممکن است معاینه فیزیکی انجام دهد و برای تشخیص دقیق‌تر علت مشکل، انجام برخی آزمایش‌های تصویربرداری را نیز تجویز کند.
آیا تنگی کانال نخاع درمان دارد؟
خوشبختانه تنگی کانال نخاعی درمان‌پذیر است اما نوع درمان تنگی کانال نخاع به شدت علائم، محل تنگی، سن، وضعیت عمومی بدن و میزان فشار روی عصب‌ها بستگی دارد. در موارد خفیف تا متوسط، فیزیوتراپی، ورزش‌های اصلاحی، داروهای ضد درد و ضد التهاب، اصلاح فعالیت‌ها و گاهی تزریق می‌توانند به کاهش علائم کمک کنند.
اگر درد شدید باشد، ضعف پیشرونده ایجاد شود یا راه رفتن و کنترل ادرار و مدفوع تحت تأثیر قرار بگیرد، پزشک ممکن است جراحی را برای برداشتن فشار از روی نخاع یا عصب‌ها پیشنهاد کند. در این شرایط بهتر است به دکتر مغز و اعصاب تهران یا شهرهای دیگر مراجعه کنید.
حرکات اصلاحی و ورزش مخصوص تنگی کانال نخاع
حرکات اصلاحی و ورزش مخصوص تنگی کانال نخاعی باید با هدف کاهش فشار روی عصب‌ها، تقویت عضلات نگهدارنده ستون مهره‌ها و بهتر شدن تعادل انجام شود. بهترین ورزش برای تنگی کانال نخاعی معمولا ورزش‌های کم‌فشار و کنترل‌شده است مانند موارد زیر:
- پیاده‌روی کوتاه
- دوچرخه ثابت
- حرکات کششی ملایم
- تمرین‌های تقویت عضلات شکم و کمر
- ورزش در آب
فیزیوتراپی ورزش برای تنگی کانال نخاعی را هدفمندتر می‌کند. فیزیوتراپیست یا دکتر ارتوپد تهران و سایر شهرها، بر اساس محل تنگی، شدت درد، قدرت عضلات و وضعیت راه رفتن، تمرین مناسب را انتخاب می‌کند. بعضی افراد به تمرین‌های خم شدن ملایم به جلو بهتر پاسخ می‌دهند و بعضی دیگر به تقویت عضلات مرکزی بدن نیاز بیشتری دارند. بنابراین یک نسخه ورزشی برای همه بیماران مناسب نیست و تمرین‌ها باید با شرایط هر فرد تنظیم شوند.
ورزش های مضر برای تنگی کانال نخاع
ورزش‌های مضر برای تنگی کانال نخاعی معمولا حرکاتی هستند که فشار ناگهانی یا زیاد به ستون مهره‌ها وارد می‌کنند یا باعث افزایش درد، بی‌حسی و گزگز می‌شوند. اگر هنگام ورزش درد به پا یا دست تیر می‌کشد، ضعف بیشتر میشود یا تعادل به‌هم می‌خورد، باید تمرین را قطع کرد. انتخاب ورزش مناسب به محل تنگی، شدت علائم و وضعیت بدنی فرد بستگی دارد.
ورزش‌ها و حرکت‌هایی که ممکن است برای بعضی افراد مضر باشند عبارت‌اند از:
- دویدن طولانی یا ورزش‌های پرفشار روی سطح سخت
- پریدن، طناب زدن و حرکات جهشی
- بلند کردن وزنه‌های سنگین، به‌خصوص با کمر خم
- حرکات چرخشی شدید ستون مهره‌ها
- خم شدن ناگهانی یا بلند کردن جسم از زمین بدون کنترل
- تمرین‌هایی که کمر را زیاد به عقب می‌برند، اگر علائم را بدتر کنند
- دراز و نشست سریع یا تمرین‌های شکمی شدید
- ورزش‌هایی که باعث درد تیرکشنده، بی‌حسی، گزگز یا ضعف جدید می‌شوند
نحوه خوابیدن با تنگی کانال نخاعی
نحوه خوابیدن با تنگی کانال نخاعی باید طوری باشد که فشار روی کمر، گردن و عصب‌ها کمتر شود. بسیاری از افراد با خوابیدن به پهلو و قرار دادن یک بالش بین زانوها راحت‌تر هستند. این حالت کمک می‌کند لگن و ستون مهره‌ها در وضعیت متعادل‌تری قرار بگیرند. اگر به پشت می‌خوابید، قرار دادن بالش زیر زانوها می‌تواند قوس کمر را کمتر کند و فشار را کاهش دهد.
تشک خیلی نرم یا خیلی فرورونده ممکن است درد را بیشتر کند. بهتر است تشک، ستون مهره‌ها را در حالت طبیعی نگه دارد. در تنگی کانال نخاعی گردن، بالش نباید سر را خیلی بالا یا خیلی پایین نگه دارد. اگر درد شبانه شدید، بی‌حسی پیشرونده یا ضعف اندام‌ها وجود دارد، تغییر حالت خواب به‌تنهایی کافی نیست و باید بررسی پزشکی انجام شود.
انواع تنگی کانال نخاع کدامند؟
تنگی کانال نخاعی معمولا در دو بخش ستون فقرات رخ می‌دهند که کمی انحنا دارند. این دو بخش انحنا‌دار اصلی شامل گردن و کمر هستند. بنابراین تنگی کانال نخاعی می‌تواند در بالای ستون فقرات (گردن) و یا در پایین ستون فقرات (کمر) رخ دهد.
اگر تنگی در ناحیه گردن باشد، به آن تنگی کانال نخاعی گردن می‌گویند. این نوع می‌تواند روی نخاع و عصب‌های دست اثر بگذارد و باعث درد گردن، بی‌حسی دست، ضعف انگشتان، اختلال تعادل یا مشکل در راه رفتن شود.
نوع شایع دیگر، تنگی کانال نخاعی کمر است. در این حالت، فشار بیشتر روی عصب‌هایی وارد میشود که به پاها می‌روند. درد کمر، درد تیرکشنده پا، گزگز، بی‌حسی، سنگینی پا و بدتر شدن علائم هنگام ایستادن یا راه رفتن از نشانه‌های رایج آن است. بعضی افراد هم ممکن است تنگی در چند قسمت ستون مهره‌ها داشته باشند.
تنگی کانال نخاعی گردن چیست؟
تنگی کانال نخاع گردن زمانی رخ می‌دهد که کانال نخاعی در ناحیه گردن باریک شود و به نخاع یا ریشه‌های عصبی فشار وارد کند. این باریک شدن می‌تواند بر اثر خار استخوانی، برجستگی دیسک یا ضخیم‌شدن رباط‌ها ایجاد شود.
جالب است بدانید که در مواردی تنگی کانال نخاع گردن از علائم آرتروز گردن است که می‌تواند علائم دیسک گردن خفیف را به دنبال داشته باشد. برای اینکه تشخیص داده شود که به تنگی کانال نخاعی گردن مبتلا شده‌اید، دکتر باید از شما شرح حال بگیرد و بعد از بررسی‌های لازم، برای تصویربرداری و مطالعات و بررسی‌های تکمیلی اقدام کند. درد و ناراحتی یکی از علائم اصلی این بیماری است و می‌تواند فعالیت‌های روزانه‌ی فرد را مختل کند.
تنگی کانال نخاعی کمر
در تنگی کانال نخاع کمر، معمولاً ریشه‌های عصبی یا کیسه تکال در ناحیه کمری تحت فشار قرار می‌گیرند، نه خود نخاع؛ زیرا نخاع در بزرگسالان معمولاً بالاتر از مهره‌های کمری تحتانی پایان می‌یابد. فتق یا فرسایش دیسک می‌تواند یکی از علل تنگی کانال کمری باشد؛ اما تنگی کانال کمری نشانه دیسک کمر محسوب نمی‌شود.
عوارض تنگی کانال نخاعی چیست؟
آیا تنگی نخاع خطرناک است؟ عوارض تنگی کانال نخاعی زمانی مهم میشود که فشار روی نخاع یا عصب‌ها ادامه پیدا کند. درد تنگی کانال نخاعی ممکن است فقط در کمر یا گردن بماند اما گاهی به دست‌ها یا پاها تیر می‌کشد و با بی‌حسی، گزگز یا ضعف همراه میشود. اگر فشار عصبی شدید یا طولانی شود، راه رفتن، تعادل و انجام کارهای روزمره سخت‌تر میشود و فرد به بررسی تخصصی توسط پزشک یا بهترین دکتر ارتوپدی ایران نیاز دارد.
عوارض احتمالی تنگی کانال نخاعی عبارت‌اند از:
- درد تنگی کانال نخاعی که مزمن بوده و به گردن، کمر، دست یا پا بزند
- گزگز، بی‌حسی یا احساس سوزن‌سوزن شدن
- ضعف عضلات دست یا پا
- کاهش توان راه رفتن یا ایستادن طولانی
- اختلال تعادل و افزایش خطر زمین خوردن
- کاهش توان انجام کارهای روزمره
- درد تیرکشنده به پاها یا دست‌ها
- در موارد شدید، اختلال در کنترل ادرار یا مدفوع
پیشگیری از تنگی کانال نخاعی ممکن است؟
نمی‌توان از همه موارد تنگی کانال نخاعی پیشگیری کرد، چون بسیاری از موارد با فرسایش طبیعی ستون فقرات در سنین بالاتر مرتبط‌اند. با این حال، وزن مناسب، ورزش منظم، تقویت عضلات مرکزی، وضعیت بدنی مناسب و ترک سیگار ممکن است به سلامت ستون فقرات و کاهش خطر یا کند شدن پیشرفت کمک کند.
راه‌های کمک‌کننده برای پیشگیری یا کاهش خطر تنگی کانال نخاعی عبارت‌اند از:
- حفظ وزن مناسب برای کم کردن فشار روی ستون مهره‌ها
- فعالیت بدنی منظم و کم‌فشار مانند پیاده‌روی، شنا یا دوچرخه ثابت
- تقویت عضلات شکم، کمر و لگن
- رعایت وضعیت درست بدن هنگام نشستن، ایستادن و کار با موبایل یا کامپیوتر
- پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین با کمر خم
- درمان و کنترل پوکی استخوان برای کاهش خطر شکستگی مهره‌ها
- استراحت کافی بین فعالیت‌های سنگین
- مراجعه به پزشک در صورت درد مداوم، بی‌حسی، ضعف یا اختلال راه رفتن
برای تنگی کانال نخاعی به کدام دکتر مراجعه کنیم؟
برای تنگی کانال نخاعی بهتر است به متخصص ارتوپدی، متخصص مغز و اعصاب، جراح مغز و اعصاب یا متخصص طب فیزیکی و توانبخشی مراجعه کنید. انتخاب پزشک به نوع علائم بستگی دارد. اگر درد، بی‌حسی یا ضعف دست و پا وجود دارد، بررسی عصبی اهمیت زیادی دارد. اگر علائم بیشتر به ستون مهره‌ها، دیسک، آرتروز یا شکستگی مربوط باشد، متخصص ارتوپدی یا جراح ستون فقرات می‌تواند کمک کند.
در موارد خفیف‌تر، متخصص طب فیزیکی و توانبخشی می‌تواند برنامه فیزیوتراپی، ورزش اصلاحی و کنترل درد را تنظیم کند. اما اگر ضعف پیشرونده، اختلال تعادل، بی‌حسی شدید یا مشکل در کنترل ادرار و مدفوع ایجاد شده است، مراجعه سریع به پزشک ضروری است.
برای اطلاع بیشتر درباره تنگی کانال نخاعی می‌توانید از بهترین دکتر ارتوپد ایران و بهترین دکتر مغز و اعصاب ایران نوبت بگیرید. در ادامه لیستی از برجسته‌ترین پزشکان ارتوپد و مغز و اعصاب در شهرهای مختلف ایران را مشاهده می‌کنید.
نتیجه گیری
تنگی کانال نخاع زمانی ایجاد میشود که فضای عبور نخاع یا عصب‌ها در ستون مهره‌ها کم شود. این وضعیت می‌تواند با درد گردن یا کمر، گزگز، بی‌حسی، درد تیرکشنده، ضعف دست و پا و سختی در راه رفتن همراه باشد. ورزش مناسب، فیزیوتراپی، اصلاح وضعیت بدن و مراقبت از ستون مهره‌ها در کنترل علائم نقش مهمی دارند اما همه تمرین‌ها برای همه افراد مناسب نیستند. اگر درد شدیدتر میشود، ضعف پیشرفت می‌کند، تعادل به‌هم می‌خورد یا کنترل ادرار و مدفوع مختل شده است، باید سریعتر به دکتر ارتوپدی یا دکتر مغز و اعصاب مراجعه کنید.
دکترتو مراقبت سلامتی شماست!
پرسش‌های متداول
تنگی کانال نخاعی یا تنگی ستون فقرات می‌تواند ناشی از فتق دیسک، آسیب‌های نخاعی، شرایط مادرزادی یا تومورهای سرطانی باشد. کانال نخاعی به دلیل عواملی مانند انحطاط دیسک، خار استخوان یا رشد بافت‌های غیر طبیعی باریک شده و اعصاب آن فشرده میشود.
استنوز کانال نخاعی همان تنگی کانال نخاعی است. استنوز یعنی باریک شدن یک مسیر یا مجرا. در این بیماری، فضای داخل ستون مهره‌ها که نخاع و عصب‌ها از آن عبور می‌کنند کمتر میشود. این تنگی می‌تواند به عصب‌ها فشار بیاورد و باعث درد، گزگز، بی‌حسی، ضعف دست یا پا و اختلال در راه رفتن شود.
تنگی کانال نخاعی به طور مستقیم روی تولید اسپرم اثر نمی‌گذارد، چون تولید اسپرم در بیضه‌ها انجام میشود. اما اگر فشار عصبی شدید باشد و اعصاب ناحیه لگن یا عملکرد جنسی را درگیر کند، ممکن است روی نعوظ، انزال یا عملکرد جنسی اثر بگذارد. این حالت شایع نیست و نیاز به بررسی پزشک متخصص دارد.
