با انواع سرطان مغز و تومورهای مغزی آشنا شویم

سرطان مغزی

سرطان مغز یا تومور مغزی چیست؟

سرطان مغز یا تومور مغز، بیماری مغزی است که در آن سلول‌های سرطانی (سلول‌های بدخیم) در بافت مغز به وجود می‌آیند. رشد سلول‌های سرطانی باعث ایجاد توده‌ی بافت سرطانی (تومور) در مغز می‌شود که عملکردهای مغز مانند کنترل عضلانی، احساس، حافظه و سایر ویژگی‌های طبیعی بدن را مختل می‌کند. اگر چه چنین رشدی با نام تومور مغزی مشهور است، اما همه‌ی تومورهای مغزی سرطان نیستند. سرطان یک واژه برای معرفی تومورهای بدخیم است. تومورهای بدخیم می‌توانند رشد کنند و به شدت گسترش یابند و سلول‌های سالم بدن را تخریب کنند، همچنین می‌توانند به قسمت‌های دیگر بدن نیز گسترش پیدا کنند (متاستاز). تومورهایی که مهاجم نیستند و متاستاز نمی‌دهند خوش خیم نامیده می‌شوند.
به طور کلی، تومور خوش خیم از تومور بدخیم کم‌تر آسیب رسان است اما تومور خوش خیم هم می‌تواند با ایجاد فشار بر بافت‌های اطراف و انسداد جریان مایع مغزی نخاعی، باعث ایجاد مشکلات زیادی در مغز شود.

انواع تومورهای مغزی

تومورهای اولیه‌: سلول‌های سرطانی که از بافت مغزی تشکیل شده‌اند، تومورهای اولیه‌ی مغز نامیده می‌شوند. نام این تومورها از بخش مغز یا نوع سلول مغزی که از آن به وجود آمده‌اند منشا گرفته است. شایع‌ترین تومورهای اولیه‌ی مغز موارد زیر هستند:

گلیوما: تومور گلیوما شامل چند زیرمجموعه به نام‌‌های گلیوبلاستوما، آستروسیتوما، الیگودندروگلیوما و اپاندیموما است.

مننژیوما: مننژیوما توموری است که از غشای مغز و نخاع (مننژ) منشا می‌گیرد. مننژیوما اغلب غیر‌سرطانی است.

آدنوم هیپوفیز: این تومورها که اغلب خوش خیم هستند در غده‌ی هیپوفیز مغز ایجاد می‌شوند و می‌توانند تولید هورمون‌های هیپوفیز را تحت تاثیر قرار دهند.

شوآنوما یا تومور عصب شنوایی: این تومور خوش خیم است و اعصاب تعادلی و شنوایی که از گوش داخلی به سمت مغز می‌روند را درگیر می‌کند.

تومورهای اولیه‌ی نورواکتودرمال (مدولوبلاستوما): این تومور مغزی در کودکان شایع است و در بزرگسالان کم‌تر دیده می‌شود. مدولوبلاستوما در قسمت پشتی مغز ایجاد می‌شود و از طریق مایع نخاعی گسترش می‌یابد.

تومور سلول‌های بنیادی: تومورهای سلول‌های بنیادی در دوران کودکی در بیضه‌ها و تخمدان‌ها شکل می‌گیرند اما گاهی بر سایر قسمت‌های بدن مانند مغز نیز تاثیر می‌گذارند.

تومور وستیبولار

تومور کرانیوفارینجیوما

تومورهای متاستاتیک یا تومورهای ثانویه‌: تومورهایی که از مکان‌های دیگر بدن از طریق گسترش مستقیم، یا از طریق سیستم لنفاوی و یا از طریق جریان خون به مغز گسترش یافته‌اند تومورهای متاستاتیک یا تومورهای ثانویه‌ی مغز نامیده می‌شوند. احتمال متاستاز به مغز در سرطان‌هایی مانند سرطان پستان، سرطان کولون، سرطان کلیه، سرطان ریه و ملانوما بیش‌تر است. تومورهای متاستاتیک شایع‌ترین نوع تومورهای مغزی در بزرگسالان هستند. سرعت رشد تومورهای مغزی تا حد زیادی متفاوت است. سرعت رشد و محل تومور مغزی تعیین می‌کند که چگونه عملکرد سیستم عصبی فرد تحت تاثیر قرار گیرد.

مرحله و درجه‌ی تمایز سلول‌‌های تومور مغزی

سرطان مغز با توجه به نوع و درجه‌ی تمایز سلول‌ها به ۴ مرحله (از ۰ تا ۴) تقسیم می‌شوند. مرحله‌ی ۴ نشان دهنده‌ی گسترش سرطان به ارگان‌های دیگر بدن است.

همه‌ی تومورهای مغزی تمایز یکسانی ندارند حتی اگر از بافت مغزی یکسانی به وجود آمده باشند. با توجه به نمای میکروسکوپی سلول‌ها تومورها درجه بندی می‌شوند که میزان رشد سلول‌ها را مشخص می‌کند. درجه بندی

تومور مغزی از خوش خیم به بدخیم عبارت است از:

درجه‌ی یک: بافت خوش خیم است. سلول‌های تومور تقریبا شبیه سلول‌های طبیعی مغز هستند و به آرامی رشد می‌کنند.

درجه‌ی دو: بافت بدخیم است. سلول‌های توموری درجه‌ی دو کم‌تر از سلول‌‌های توموری درجه‌ی یک شبیه بافت طبیعی مغز هستند.

درجه‌ی سه: بافت بدخیم است و دارای سلول‌هاییست که از سلول‌های طبیعی کاملا متفاوت هستند. سلول‌های غیر طبیعی به طور فعال در حال رشد هستند و ظاهر غیرطبیعی (آناپلاستیک) دارند.

درجه‌ی چهار: بافت بدخیم است و سلول‌هایی دارد که بسیار غیرطبیعی هستند و سرعت رشد بسیار بالایی دارند.

دکترتو: سامانه نوبت دهی اینترنتی پزشکان

شیوع و پروگنوز

سرطان مغز بیماری نادری است. آمارها نشان می‌دهند که ۱.۴ درصد از موارد جدید سرطان در سال، تومور مغزی است. طبق تحقیقات انجمن سرطان آمریکا، سالانه حدود ۲۳،۷۷۰ مورد جدید سرطان مغز تشخیص داده می‌شود و حدود ۱۶،۰۵۰ مرگ و میر ناشی از تومور مغزی در سال اتفاق می‌افتد. ژنتیک، عامل تنها ۵ درصد از تومورهای مغزی مانند نوروفیبروماتوز، سل مغزی و چند مورد دیگر است. در ایالات متحده از هر ۱۰۰۰ نفر ۶ نفر به تومور مغزی مبتلا می‌شوند. امید به زندگی پنج ساله (که به عنوان بقای طولانی مدت در نظر گرفته می‌شود) از ۵ درصد تا ۸۶ درصد متفاوت است. حدود ۷۵ درصد کودکان مبتلا به سرطان مغز به مدت بیش از پنج سال زنده خواهند ماند. بهبود (درمان) سرطان مغز امکان پذیر است، اما واقعیت این است که بهبودی کامل در اغلب موارد ایجاد نمی‌شود. گزینه‌های درمانی تومور مغزی به نوع تومور مغزی، اندازه و محل آن بستگی دارد. با ما همراه باشید تا در مورد این بیماری اطلاعات بیش‌تری کسب کنید.

علائم و نشانه‌های سرطان مغز یا تومور مغزی

همه‌ی تومورهای مغزی ایجاد علائم نمی‌کنند و آن دسته از تومورهای مغزی که باعث بروز علائم می‌شوند نیز علائم متعددی ایجاد می‌کنند که با بیماری‌های دیگری می‌تواند مشترک باشد و تنها با آزمایش‌های خاصی قابل تشخیص هستند. در بسیاری افراد، شروع علائم بسیار تدریجی است و ممکن است فرد و خانواده‌ی او متوجه آن‌ها نشوند. گاهی اوقات علائم به سرعت پیشرفت می‌کنند. تومور با ایجاد فشار بر قسمت‌های مغز به علت حجم خود تومور، یا تورم و التهاب ناشی از تومور، یا تخریب بافت مغزی از عملکرد طبیعی آن‌ها جلوگیری می‌کند. اگرچه علائم و نشانه‌های تومور مغزی بسیار متفاوت است و به اندازه، محل و سرعت رشد تومور بستگی دارد، اما علائم تومور اولیه‌ی مغز و تومور متاستاتیک مشابه هستند. نشانه‌های عمومی ناشی از تومورهای مغزی عبارتند از:

  • شروع سردرد جدید یا تغییر در الگوی سردرد قبلی
  • سردردی که به تدریج بیش‌تر و شدیدتر می‌شود: اگرچه تصور می‌شود سردرد علامت رایج سرطان مغز است، اما ممکن است تا مراحل پیشرفته‌ی بیماری ظاهر نشود. در صورت وجود تغییرات قابل توجه در الگوی سردرد، حتما به پزشک مراجعه کنید.
  • حالت تهوع یا استفراغ بدون دلیل
  • مشکلات بینایی: مانند تاری بینایی، دوبینی یا از دست دادن دید محیطی
  • ضعف در یک طرف بدن
  • احساس سوزن سوزن شدن در اندام‌‌ها
  • از دست دادن تدریجی حس یا حرکت در یک دست یا یک پا
  • اختلال در تعادل و راه رفتن
  • سرگیجه
  • مشکلات گفتاری: مشکل در صحبت کردن، اختلال در صدا یا عدم توانایی صحبت کردن
  • تغییرات شخصیتی یا رفتاری
  • تشنج: به ویژه در افرادی که سابقه‌ی تشنج ندارند.
  • مشکلات شنوایی
  • تغییر در هوشیاری فرد
  • کاهش توانایی ذهنی و یا سردرگمی
  • مشکلات حافظه
  • خواب آلودگی
  • توهمات
  • در صورت تجربه‌ی علائم زیر سریعا به پزشک مراجعه کنید:
  • استفراغ مداوم و بی دلیل
  • دو بینی و یا از دست دادن ناگهانی بینایی، به ویژه اگر یک طرف باشد.
  • بی حالی و خستگی بیش از حد یا افزایش خواب آلودگی
  • تشنج جدید
  • الگوی جدید سردرد

عوامل و ریسک فاکتورهای موثر در ابتلا به سرطان مغز یا تومور مغزی

داده‌های جمع آوری شده توسط دانشمندان نشان می‌دهد افرادی که دارای عوامل خطر هستند با احتمال خطر بیش‌تری برای ابتلا به سرطان مغز روبرو هستند. علت دقیق سرطان مغز، همانند دیگر تومورهای بدن، ناشناخته است اما محققان معتقدند موارد زیر با سرطان مغز ارتباط زیادی دارند:

عوامل ژنتیکی: یکی از ریسک فاکتورهای تومور مغزی سابقه‌ی خانوادگی تومور مغزی است. درصد کمی از تومورهای مغزی در افرادی رخ می‌دهد که دارای سابقه‌ی خانوادگی تومور مغزی هستند یا دارای سابقه‌ی خانوادگی سندرم های ژنتیکی که خطر تومورهای مغزی را افزایش می‌دهند هستند.

مواجهه با سموم زیست محیطی: میزان بروز سرطان مغز در افرادی که با مواد شیمیایی خاصی در تماس هستند بالاتر از جمعیت عمومی است، افرادی مانند کارکنان پالایشگاه نفت، افرادی که با سوخت جت یا مواد شیمیایی دیگری مانند بنزن در تماس هستند، شیمی دانان، و یا کارکنان صنایع لاستیک.

سن: فراوانی سرطان مغز با افزایش سن افزایش می‌یابد و در افراد ۶۵ سال و بالاتر بیش‌تر دیده می‌شود. نوع سلول و محل تومور با توجه به سن متفاوت است. برای مثال، خطر ابتلا به مدولوبلاستوما در بزرگسالان بسیار کم است در حالی که گلیوما در بزرگسالان شایع است. اگرچه مننژیوما و کرانیوفارنژیوما می‌توانند در هر سنی رخ دهند اما بروز آن‌ها در بزرگسالان بالای ۵۰ سال بطور معنی داری بالا است.

قرار گرفتن در معرض اشعه‌: رادیوتراپی یا قرارگیری در معرض اشعه‌ی ماوراء بنفش، مخصوصا در سنین پایین، خطر ابتلا به تومور مغزی را افزایش می‌دهد.
ضعف سیستم ایمنی، عفونت HIV و سیگار کشیدن نیز با سرطان مغز مرتبط هستند.

آیا استفاده از تلفن‌های همراه باعث سرطان مغز می‌شوند؟

یکی از نگرانی‌‌های دائمی که در بین مردم وجود دارد این است که آیا تلفن‌های همراه باعث سرطان مغز می‌شوند؟

این نگرانی با گزارشاتی که اخیر توسط توسط آژانس بین المللی تحقیقات سرطان منتشر شده و تلفن همراه را در فهرست مواردی که ممکن است باعث ایجاد سرطان شود قرار داده، تشدید شده است. محققین در دسامبر ۲۰۱۰ تحقیقاتی انجام دادند و ۵۹۰۰۰ کاربر تلفن همراه که بین ۵ تا ۱۰ سال از تلفن همراه استفاده می‌کردند را مورد بررسی قرار دادند، نتایج نشان داد که هیچ تغییر قابل توجهی در میزان سرطان مغز در این افراد وجود ندارد. محققان همچنین بیش از ۵ میلیارد نفر از افرادی را که در طول دوره‌های طولانی از تلفن‌های همراه زیاد استفاده می‌کردند، مورد بررسی قرار دادند. نتایج تحقیقات هیچ افزایش قابل توجهی در گلیوما را نشان نداد. بسیاری از محققان عقیده دارند که استفاده‌ی معمول از موبایل، به سلول‌ها آسیبی نمی‌رساند. با این حال، کسانی که می‌خواهند از میزان تابش الکترومغناطیسی تلفن‌های همراه خود اطلاعات کسب کنند، می‌توانند از سایت‌‌های معتبری که لیست تلفن‌های همراه با بالاترین و کم‌ترین میزان تابش را منتشر می‌کنند، کمک بگیرند. علاوه بر این، استفاده از بلندگوی تلفن همراه امکان استفاده از تلفن با فاصله از مغز را فراهم می‌سازد.

بررسی‌های تشخیصی سرطان مغز یا تومور مغزی

نتایج حاصل از بررسی پیشینه‌ی پزشکی فرد و معاینه‌ی عصبی توسط پزشک، نیاز به انجام سایر آزمایشات خاص را تعیین خواهد کرد. معاینه‌ی عصبی شامل چک کردن بینایی، شنوایی، تعادل، هماهنگی، قدرت و رفلکس است. مشکل در یک یا چند ناحیه ممکن است سرنخی درباره بخشی از مغز که توسط تومور مغزی آسیب دیده است را ارائه کند. آزمایشی که اغلب برای تشخیص سرطان مغز از آن استفاده می‌شود سی تی اسکن (CT: توموگرافی کامپیوتری) است. سی تی اسکن با تزریق رنگ برای به دست آوردن عکس‌های بهتر از ساختارهای داخلی مغز انجام می‌شود. آزمایش دیگری که حساسیت بالایی در تشخیص تغییرات آناتومیک مغز دارد، ام آر آی (MRI: تصویربرداری رزونانس مغناطیسی) است. این آزمایش ساختار مغز را دقیق‌تر از سی تی اسکن نشان می‌دهد. گاهی اوقات نمونه‌ی بافتی (بیوپسی) به تشخیص کمک می‌کند. سایر آزمایش‌ها مانند شمارش گلبول‌های سفید، الکترولیت‌ها یا آزمایش مایع مغزی نخاعی برای تشخیص سلول‌های غیر طبیعی یا افزایش فشار داخل جمجمه‌ای به تعیین وضعیت سلامتی بیمار و همچنین افتراق بین بیماری‌های سرطانی و بیماری‌های غیر سرطانی مغز که علائم مشابهی ایجاد می‌کنند، کمک می‌کند.

مدیریت و درمان سرطان مغز یا تومور مغزی

سرطان مغز بیماری تهاجمی است و اگر درمان نشود در طی مدت کوتاهی باعث مرگ می‌شود. برنامه‌های درمانی می‌تواند بقای طولانی مدت را افزایش دهد و کیفیت زندگی بیمار را تا حدودی بهبود بخشد. درمان تومور مغزی به نوع، اندازه و مکان تومور و همچنین سلامت کلی فرد بستگی دارد. تیم درمان متشکل از انکولوژیست، متخصص مغز و اعصاب، متخصص خون رادیولوژیست، جراح مغز و اعصاب، متخصص تغذیه، مددکار اجتماعی و متخصص فیزیوتراپی است. جراحی، پرتودرمانی و شیمی درمانی روش‌های اصلی درمان برای اکثر سرطان‌های مغز هستند. برنامه‌های درمان فردی اغلب ترکیبی از این درمان‌ها را شامل می‌شود. گزینه‌های درمانی تومور مغزی را در زیر بررسی خواهیم کرد:

عمل جراحی: اگر تومور مغزی در یک محل قابل دسترسی باشد، جراحی گزینه‌ی مناسبی برای از بین بردن تومور مغزی است. در برخی موارد، تومور کوچک و قابل جداسازی از بافت اطراف مغز است و با جراحی کاملا قابل حذف است. در موارد دیگر، تومور را نمی‌توان از بافت اطراف جدا کرد یا تومور در محدوده‌ی حساس مغز واقع شده است که باعث می‌شود جراحی خطرناک باشد. در این شرایط، پزشک تا جایی که برداشتن تومور سلامتی فرد را تهدید نمی‌کند، عمل جراحی را ادامه می‌دهد. حتی برداشتن بخشی از تومور مغزی به کاهش نشانه‌ها و علائم فرد کمک می‌کند. عمل جراحی ممکن است با پرتودرمانی و شیمی درمانی ترکیب شود. عمل جراحی تومور مغزی خطراتی نظیر عفونت و خون‌ریزی دارد. خطرات دیگر به محل تومور بستگی دارد. به عنوان مثال، جراحی توموری که در نزدیکی اعصاب چشمی واقع شده، ممکن است خطر از بین رفتن بینایی را به همراه داشته باشد. دیگر عوارض جانبی جراحی شامل افزایش علائم فعلی، آسیب به بافت طبیعی مغز، تورم مغز و تشنج است. عوارض ناشی از تغییر عملکرد مغز مانند ضعف عضلانی، تغییرات ذهنی و هرگونه کاهش عملکرد مغزی قابل کنترل هستند. عوارض جانبی عمل جراحی اغلب با گذشت زمان کاهش می‌یابند اما گاهی پایدار باقی خواهند ماند.

تکنیک های جراحی کم‌تر تهاجمی: تکنیک‌های قدیمی‌تر جراحی‌ حذف تومور، شامل ایجاد برش‌های بزرگی روی جمجمه بوده است اما امروزه تلاش بر این است که کم‌ترین برش بر روی سر داده شود. در صورت امکان استفاده از ابزار پیشرفته‌ی نقشه برداری مغز و آندوسکوپی، که یک دوربین در کنار تومور مغزی قرار داده می‌شود، مزایای بالقوه‌ای نسبت به جراحی‌‌های معمولی دارد همچون کوتاه شدن زمان بهبودی، کاهش درد، نتیجه گیری سریع‌تر و بازگشت سریع‌تر به فعالیت‌های عادی.

پرتو درمانی: طی پرتودرمانی با استفاده از پرتوهای پر انرژی مانند اشعه‌ی ایکس یا پروتون سلول‌های توموری کشته می‌شوند. پرتودرمانی می‌تواند با استفاده از دستگاهی که خارج از بدن قرار دارد انجام شود و یا در موارد بسیار نادر، دستگاه رادیواکتیو در داخل بدن و در نزدیکی تومور مغزی (Brachytherapy) قرار می‌گیرد. عوارض جانبی پرتودرمانی به نوع و دوز اشعه‌ای که دریافت می‌کنید بستگی دارد. عوارض جانبی رایج شامل خستگی، سردرد، از دست دادن حافظه، تحریک پوست سر و ریزش مو است. شیمی درمانی سیستم ایمنی را ضعیف می‌کند، در نتیجه بدن مستعد عفونت می‌شود. اندام‌های دیگر مانند کلیه‌ها و اندام‌های تولید مثلی نیز ممکن است توسط شیمی درمانی آسیب ببینند.

رادیو‌تراپی استرئوتاکتیک (Stereotactic): نوعی روش درمانی است که برای کشتن سلول‌های توموری با استفاده از چندین پرتو تابش در زوایای مختلف که در یک منطقه بسیار کوچک متمرکز شده‌اند، می‌توان از آن بهره برد. هر پرتو تابشی به تنهایی قدرتمند نیست، اما نقطه‌ای که همه‌ی پرتوها بهم می‌پیوندد، که در واقع همان تومور مغزی است، دوز بالایی از اشعه را دریافت می‌کند.

شیمی درمانی: از شیمی درمانی برای کشتن سلول‌های توموری استفاده می‌شود. داروهای شیمی درمانی به صورت خوراکی یا تزریق داخل وریدی در دسترس هستند. در برخی سرطان‌های مغز، داروی شیمی درمانی به طور مستقیم در مایع مغزی نخاعی (CSF)، مغز یا ستون فقرات تزریق می‌شود. داروهای شیمی درمانی که اغلب برای درمان تومورهای مغزی استفاده می‌شود تموزولیمید (Temodar) است که به صورت قرص مصرف می‌شود. عوارض جانبی شیمی درمانی به نوع و دوز دارویی که فرد دریافت می‌کند بستگی دارد. شیمی درمانی می‌تواند موجب تهوع، استفراغ و ریزش مو شود.

درمان دارویی هدفمند: درمان‌های دارویی هدفمند بر روی سلول‌های سرطانی خاصی تمرکز می‌کنند و با متوقف کردن اختلالات تقسیم سلولی، می‌توانند موجب مرگ سلول‌های سرطانی شوند. این روش درمانی که اغلب با درمان‌های دیگر مانند شیمی درمانی ترکیب می‌شود، گزینه‌ی مناسبی برای درمان بیمارانی است که دچار عود مجدد تومور پس از درمان‌های قبلی سرطان مغز می‌شوند.

سایر گزینه‌های درمانی: هیپرترمی (گرما درمانی)، ایمونوتراپی (استفاده از سلول‌های ایمنی جهت کشتن سلول‌های سرطانی خاص) یا استروئیدها برای کاهش التهاب و تورم مغز. این درمان‌ها به سایر برنامه‌های درمان افزوده می‌شوند.

توانبخشی پس از درمان: از آنجایی که تومورهای مغزی در قسمت‌هایی از مغز قرار دارند که مسئول کنترل مهارت‌های حرکتی، گفتاری، بینایی و تفکر هستند، لذا توانبخشی پس از بهبودی امری بسیار مهم و ضروری است. فیزیوتراپی به بازگشت مهارت‌های حرکتی و قدرت عضلانی کمک می‌کند. کاردرمانی برای کمک به بازگشت به فعالیت‌های روزانه‌ی فرد لازم است. گفتار درمانی برای کمک به بهبود مشکلات گفتاری و صحبت کردن مفید است. تدریس و آموزش به کودکان در سنین مدرسه برای مقابله با تغییرات حافظه و تفکر پس از درمان تومور مغزی لازم است. گروه‌های حمایتی بیماران تومور مغزی و روان شناسان، به بهبود روحیات فرد و کاهش افسردگی و اضطراب ناشی از بیماری کمک خواهند کرد.

پیشگیری از سرطان مغز یا تومور مغزی

اگرچه هیچ راهی برای جلوگیری از سرطان‌های مغزی وجود ندارد، اما تشخیص زودهنگام و درمان سرطان‌هایی که تمایل به متاستاز به مغز دارند، ممکن است خطر متاستاز به مغز را کاهش دهد. عوامل خطرساز برای تومورهای اولیه‌ی مغز عبارتند از: تابش به سر، عفونت اچ آی وی و سموم محیطی. با این حال، علت دقیق سرطان مغز، به ویژه سرطان اولیه‌ی مغز، شناخته شده نیست، بنابراین اقدامات پیشگیرانه‌ی خاصی توسط محققین مشخص نشده است.

تنظیم و ترجمه: نرجس خبازی

منابع: webMD ، cancercenter ، medcinenet ، mayoclinic

دکترتو: نوبت دهی اینترنتی پزشکان

نظرات کاربران

نظر دهید

نظر دهید