کما یکی از وضعیت‌های جدی و پیچیده پزشکی است که در آن سطح هوشیاری فرد به‌شدت کاهش می‌یابد و توانایی پاسخ‌دهی ارادی به محرک‌های محیطی از بین می‌رود. در این حالت، فرد بیدار نیست اما برخی فعالیت‌های مغزی و پردازش‌های غیرارادی همچنان ادامه دارند. شناخت اولیه کما به درک بهتر تفاوت میان هوشیاری، آگاهی و عملکرد مغز کمک میکند و نشان میدهد چگونه اختلال در این سیستم‌ها می‌تواند زندگی فرد را تحت‌تأثیر قرار دهد. در ادامه این مطلب از دکترتو، با مفهوم کما، دلایل بروز آن و آنچه در بدن رخ میدهد، به‌صورت علمی و ساده آشنا خواهید شد.
حالت کما چیست؟
کما یا اغما حالتی از اختلال شدید هوشیاری است که در آن فرد بیدار نیست و نمی‌تواند به‌طور ارادی با محیط اطراف ارتباط برقرار کند اما برخی فعالیت‌های مغزی و عملکردهای حیاتی بدن همچنان فعال‌اند. به زبان ساده، مغز در وضعیت خاموشی کامل نیست، بلکه توانایی بیدار ماندن و پاسخ هدفمند را از دست داده است. برای مثال، فردی که پس از ضربه شدید به سر دچار کما می‌شود، چشم‌هایش باز نمی‌شود و به صدا یا درد واکنش آگاهانه ندارد اما قلب او می‌تپد و نفس می‌کشد. این وضعیت نشان میدهد مسیرهای مربوط به آگاهی و بیداری در مغز دچار اختلال شده‌اند، نه کل عملکرد مغز.
| علل | علائم | علائم برگشت از کما |
|---|---|---|
| آسیب تروماتیک مغزی (TBI) | فقدان پاسخ به محرک‌های خارجی، کاهش هوشیاری، رفلکس‌های غیرطبیعی مردمکی | باز شدن چشم‌ها و پاسخ پلک، افزایش واکنش به صدا و لمس |
| سکته مغزی ایسکمیک یا هموراژیک | ناتوانی در حرکت هدفمند، عدم پاسخ کلامی، نوسانات فشار خون | حرکات ارادی دست و پا، شروع پاسخ‌های ساده کلامی |
| هیپوکسیا یا ایسکمی مغزی | تنفس غیرطبیعی، نوسان ضربان قلب، مردمک‌های غیرواکنش‌پذیر | بازگشت تنفس طبیعی، بهبود تنظیم ضربان قلب |
| عفونت مغزی (مننژیت، انسفالیت) | واکنش غیرطبیعی به درد، کاهش پاسخ مردمک | بهبود رفلکس‌ها، پاسخ به محرک‌های محیطی |
| اختلالات متابولیک و الکترولیتی | کاهش هوشیاری، اسپاسم عضلانی، اختلال تنفس | بازگشت توانایی حرکت و هماهنگی عضلات |
| مسمومیت دارویی یا سمی | فقدان هوشیاری، واکنش رفلکسی، تغییر فشار خون | بازگشت واکنش‌های عصبی پایه |
| کمای متابولیک (قند خون پایین یا بالا، اختلال کبدی) | کاهش پاسخ کلامی و حرکتی، رفلکس‌های غیرطبیعی | تنظیم متابولیک و بازگشت پاسخ‌های ارادی |
عکس انسان در کما
در عکس انسان در کما (تصویر زیر) بدن فرد بی‌حرکت است. چشم‌ها بسته‌اند و هیچ نشانه‌ای از هوشیاری یا تمرکز دیده نمی‌شود. دستگاه‌های پزشکی مانند مانیتور ضربان قلب، فشار خون یا دستگاه تنفس مصنوعی ممکن است به بدن او متصل باشند که نشان‌دهنده بررسی مداوم عملکردهای حیاتی است. حالت صورت اغلب آرام و بدون واکنش است، زیرا مغز توانایی پاسخ‌دهی آگاهانه به محیط را ندارد، هرچند فعالیت‌های پایه‌ای مغز و بدن همچنان ادامه دارند.
انواع کما چیست؟
کما بر اساس علت و شدت اختلال مغزی به چند نوع تقسیم می‌شود. کمای متابولیک در اثر اختلالات داخلی بدن مانند افت شدید قند خون یا نارسایی کبد ایجاد می‌شود. کمای ساختاری ناشی از آسیب مستقیم مغز مثل ضربه، خونریزی یا تومور است. کمای سمی در اثر مصرف داروها یا مواد مخدر رخ میدهد. کمای هیپوکسیک به‌دلیل کمبود اکسیژن مغز ایجاد می‌شود.
تفاوت کما و مرگ مغزی چیست؟
در کما، فعالیت مغز کاهش یافته اما کاملا متوقف نشده و امکان بازگشت هوشیاری وجود دارد. عملکردهای حیاتی مانند تنفس یا ضربان قلب ممکن است بدون دستگاه ادامه داشته باشند. اما در مرگ مغزی، تمام فعالیت‌های مغز و ساقه مغز به‌طور کامل و غیرقابل برگشت از بین می‌رود. فرد هیچ‌گونه آگاهی، تنفس خودبه‌خودی یا رفلکس مغزی ندارد و بازگشت به زندگی امکان‌پذیر نیست.
تفاوت کما و زندگی نباتی چیست؟
در کما، فرد بیدار نست و چشم‌ها بسته‌اند. اما در زندگی نباتی، فرد چرخه خواب و بیداری دارد و ممکن است چشم‌ها باز شوند، بدون اینکه آگاهی از محیط وجود داشته باشد. در این حالت، بخش‌هایی از مغز فعال‌اند اما مراکز مربوط به آگاهی کار نمی‌کنند. کما معمولا موقتی است، در حالی‌که زندگی نباتی می‌تواند طولانی‌مدت یا دائمی باشد.
علت کما چیست؟
کما می‌تواند به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد که مهم‌ترین آنها شامل اختلالات عروقی، آسیب‌های مغزی، اختلالات متابولیک، عفونت‌ها و مسمومیت‌ها می‌شود. همگی این عوامل به اختلال در عملکرد مغز مرتبط هستند:
- آسیب به مغز ناشی از ضربه به سر به دلیل تصادفات، سقوط یا برخوردهای شدید
- کاهش جریان خون به مغز در اثر سکته مغزی
- مسمومیت با مواد شیمیایی، الکل یا داروها
- اختلالات متابولیک مانند دیابت که باعث هیپوگلیسمی (کاهش قند خون) یا هیپرگلیسمی (افزایش قند خون)
- عفونت‌های شدید مغزی مانند مننژیت یا انسفالیت
- بیماری‌های عصبی پیشرفته
- تومورها یا اختلالات خودایمنی
۱. ضربه مغزی و حالت کما
ضربه مغزی و کما به شدت بر عملکرد مغز تاثیر می‌گذارد. این نوع آسیب به دلیل ضربه یا فشار ناگهانی به سر اتفاق می‌افتد و می‌تواند ناشی از تصادفات خودرو، سقوط یا برخوردهای ورزشی باشد.
هنگامی که ضربه مغزی رخ میدهد، مغز به طور موقت یا دائمی آسیب می‌ببیند. این آسیب منجر به اختلال در فعالیت‌های مغزی و در نهایت به کما می‌گردد. در اثر ضربه مغزی، خونریزی داخلی، تورم یا آسیب به بافت مغزی ممکن است به وجود آید که همه این‌ها می‌تواند به کاهش هوشیاری و بیهوشی عمیق منجر شود.
۲. خونریزی مغزی و کما
خونریزی مغزی یکی از علل مهم کما است که به دلیل آسیب‌دیدگی عروق خونی در مغز ناشی از ضربه، فشار یا بیماری‌های عروقی اتفاق می‌افتد و با افزایش فشار داخل جمجمه به بافت مغزی آسیب می‌زند. نتیجه این وضعیت کاهش هوشیاری و ورود به حالت کما است که فرد نمی‌تواند به محرک‌ها واکنش نشان دهد و نیاز به مراقبتهای پزشکی فوری دارد.
۲. ورم مغز و کما
ورم مغزی یکی از علل کما است. ورم مغز ناشی از عفونت، آسیب‌های مغزی یا واکنش‌های التهابی به بیماری‌های خودایمنی است که به افزایش حجم بافت مغزی به دلیل التهاب یا تجمع مایعات اطراف مغز منجر می‌شود. زمانی که مغز ورم میکند، فشار داخل جمجمه افزایش می‌یابد و به اختلال در عملکرد مغز و در نهایت به کما منجر خواهد شد.
۴. کما در اثر از کار افتادن کلیه
نارسایی کلیوی می‌تواند با ایجاد اختلالات متابولیک و احتباس سموم مانند آمونیاک (hyperammonemia) باعث انسفالوپاتی و کاهش هوشیاری یا بیهوشی شود که در موارد شدید می‌تواند به کما بینجامد اما خود کلیهی از کار افتاده به‌تنهایی دلیل مستقیم کما نیست.
علائم کما چگونه است؟
پزشکان کما را بر اساس کاهش شدید هوشیاری و ناتوانی در پاسخ‌دهی هدفمند تشخیص می‌دهند. معاینه عصبی، واکنش به درد، وضعیت چشم‌ها و تنفس بررسی می‌شود. ابزار اصلی ارزیابی، مقیاس گلاسگو است. علائم شایع کما عبارت است از:
- باز نشدن چشم‌ها
- نداشتن پاسخ کلامی
- واکنش غیرطبیعی یا نبود واکنش حرکتی
- اختلال در تنفس
- پاسخ غیرطبیعی مردمک‌ها به نور
متن انگلیسی:
به نقل از سایت mayoclinic
Closed eyes. Depressed brainstem reflexes, such as pupils not responding to light. No responses of limbs except for reflex movements
ترجمه فارسی:
چشمان بسته، کاهش واکنش ساقه مغز مانند واکنش ندادن مردمک‌ها به نور، واکنش ندادن اندام‌ها به‌جز حرکات رفلکسی و واکنش ندادن به محرک‌های درد از دیگر علائم کما هستند.
حرکات غیر ارادی در کما
حرکات غیر ارادی در کما معمولا به حرکات رفلکسی اشاره دارند که به طور خودکار و بدون کنترل آگاهانه انجام می‌شوند مثل خم شدن پا یا دست در پاسخ به تحریکات دردناک. این حرکات غیر ارادی در کما نشان‌دهنده فعالیت‌های پایه‌ای مغز هستند اما به معنای هوشیاری یا آگاهی فرد محسوب نمی‌شوند.
تکان دادن دست و پا در کما طبیعی است؟
در برخی بیماران حرکات دست و پا در کما دیده می‌شود اما این حرکات معمولا ارادی نیستند. اغلب به‌صورت رفلکسی، اسپاسم عضلانی یا پاسخ غیرآگاهانه به درد رخ می‌دهند. این حرکات نشانه هوشیاری کامل نیستند اما می‌توانند نشان‌دهنده فعال بودن برخی مسیرهای عصبی یا تحریک نخاع و ساقه مغز باشند.
کما و تنفس با دستگاه
به دلیل اختلال در عملکرد طبیعی مغز و کنترل تنفس در حالت کما، ممکن است فرد نیاز به تنفس با دستگاه داشته باشد. در کماهای عمیق، ساقه مغز که مسئول کنترل تنفس است، به درستی کار می‌نکند و بیمار نیازمند دستگاه تنفسی می‌شود. دستگاه‌های تنفسی مانند ونتیلاتور هوای کافی را به ریه‌ها رسانده تا بیمار بتواند نفس بکشد. در صورتی‌که بیمار از کما بهبود یابد، ممکن است به تدریج توانایی تنفس طبیعی خود را بازیابد و دیگر نیازی به دستگاه نداشته باشد.
علائم بیرون امدن از کما
خروج از کما یک فرآیند تدریجی است و معمولاً شامل مراحل بیدار شدن، پاسخ به دستورات ساده، ارتباط کلامی و هوشیاری کامل است. البته عوامل مختلفی بر هوشیاری در کما تأثیر می‌گذارند. نشانه های بیرون آمدن از کما عبارتند از:
- حرکات غیرارادی بیشتر مانند تکان دادن دست‌ها یا پاها
- باز کردن چشم‌ها
- پاسخ به صداها یا لمس، مانند چرخاندن سر یا حرکت به سمت منبع صدا
- بهبود تنفس و تغییر الگوهای تنفسی
- بهبود فشار خون، ضربان قلب و سایر نشانه‌های حیاتی
- واکنش‌های احساسی مانند گریه یا لبخند
سطح هوشیاری در کما
برای ارزیابی سطح هوشیاری در کما، از مقیاس گلاسگو کما استفاده می‌شود. این مقیاس سه جنبه اصلی را بررسی میکند، پاسخ چشمی، پاسخ کلامی، پاسخ حرکتی. نمره گلاسگو کما از 3 تا 15 متغیر است. نمره کمتر نشان‌دهنده آسیب مغزی شدیدتر و سطح هوشیاری پایین‌تر است. سطح هوشیاری در کما به شدت تحت تاثیر اختلالات مغزی است و به دو دسته تقسیم می‌شود:
- کما خفیف: در این حالت، ممکن است فرد به برخی محرک‌های محیطی واکنش‌های ضعیفی نشان دهد مانند حرکات رفلکسی یا تغییرات در ریتم تنفس. این نوع کما ممکن است بهبودی نسبی را به همراه داشته باشد.
- کما عمیق: در این وضعیت، فرد هیچ گونه واکنشی به محرک‌ها ندارد و از محیط اطراف خود کاملا بی‌خبر است. هیچ حرکتی، حتی حرکات رفلکسی، مشاهده نمی‌شود و مغز به شدت آسیب‌دیده است.
افزایش سطح هوشیاری در کما
افزایش سطح هوشیاری در کما و اینکه چگونه سطح هوشیاری بیمار را بالا ببریم با توجه به علت و شدت وضعیت بیمار، به تدریج اتفاق می‌افتد و شامل چند مرحله است. ابتدا، بیمار ممکن است حرکات غیرارادی بیشتری نشان دهد مانند تکان دادن اندام‌ها یا باز کردن چشم‌ها. سپس، به تدریج واکنش به محرک‌های محیطی مانند صدا یا لمس آغاز می‌شود. در مرحله بعد، بیمار به محرک‌ها پاسخ میدهد مانند چرخاندن سر یا حرکت به سمت صدا. همچنین، بهبود در عملکردهای حیاتی، مانند تنفس نشانه‌ای از افزایش سطح هوشیاری هستند.
کسانی که در کما هستند چه می بینند؟
در کما، فرد آگاهی هوشیار از محیط ندارد اما مغز کاملا خاموش نیست. برخی بیماران پس از بهبودی گزارش میکنند تصاویر مبهم، رویاگونه یا احساساتی غیرشفاف داشته‌اند. این تجربه‌ها ناشی از فعالیت پراکنده مغز است، نه دیدن واقعی. بنابراین برای پاسخ به اینکه در کما چه میبینیم باید گفت آنچه دیده می‌شود شبیه خواب یا خیال است و ارتباط مستقیمی با محیط اطراف ندارد.
کسانی که در کما هستند میشنوند؟
مطالعات نشان داده‌اند که در برخی بیماران، مراکز شنوایی مغز تا حدی فعال باقی می‌مانند. به همین دلیل، امکان دارد صداهای آشنا مانند صدای اعضای خانواده به‌صورت ناخودآگاه پردازش شود. با این حال، این شنیدن به معنای درک آگاهانه نیست. شدت آسیب مغزی تعیین میکند که مغز تا چه حد قادر به دریافت و پردازش صدا باشد.
راه های تشخیص کما چیست؟
پزشک با استفاده از مقیاس گلاسگو کما (GCS) هوشیاری بیمار را ارزیابی میکند. این مقیاس سه جنبه اصلی را بررسی میکند: پاسخ چشمی، پاسخ کلامی و پاسخ حرکتی. سپس رفلکس‌های مختلف بدن مانند رفلکس مردمک چشم، رفلکس تاندون‌ها و رفلکس‌های پوستی را بررسی میکند. راه‌های تشخیص کما عبارتند از:
- معاینه بالینی و ارزیابی هوشیاری و واکنش بیمار به محرک‌ها
- بررسی عملکرد حرکتی، تنفسی و پاسخ‌های رفلکسی
- سیتیاسکن یا ام‌آرآی برای شناسایی آسیب‌های مغزی
- آزمایش‌های خون و بررسی سطح الکترولیت‌ها، قند خون و وجود سموم یا داروها
- نوار مغزی (EEG) برای شناسایی الگوهای غیرطبیعی
- تست‌های تصویربرداری عروقی برای ارزیابی جریان خون به مغز و شناسایی سکته یا خونریزی
راه های درمان و مراحل خروج از کما
درمان کما به شناسایی و رفع علت اصلی بستگی دارد؛ مانند کنترل خونریزی مغزی، تنظیم قند خون یا رفع کمبود اکسیژن. هم‌زمان، عملکردهای حیاتی حمایت می‌شوند. خروج از کما معمولا تدریجی است و با افزایش پاسخ‌دهی آغاز می‌شود.
مراحل خروج از کما شامل موارد زیر می‌شود:
- تثبیت علائم حیاتی
- درمان علت زمینه‌ای
- بررسی هوشیاری
- توانبخشی عصبی و فیزیکی
حرف زدن با بیمار در کما
صحبت کردن با بیمار در کما توصیه می‌شود، زیرا ممکن است مغز او صداهای آشنا را به‌صورت ناخودآگاه پردازش کند. گفتن جملات آرام، معرفی خود و صحبت درباره موضوعات مثبت می‌تواند اثر حمایتی داشته باشد. این کار باعث تحریک ملایم مغز و ایجاد احساس امنیت می‌شود، هرچند پاسخ آگاهانه‌ای دیده نشود. لحن آرام و منظم زمان حرف زدن با بیمار در کما اهمیت زیادی دارد.
عوارض کما یا اغما چیست؟
اگرچه هدف اصلی درمان کما، شناسایی و درمان علت زمینه‌ای است اما ممکن است عوارضی پس از خروج از کما برای فرد ایجاد شود. این عوارض می‌توانند فیزیکی، شناختی و عاطفی باشند و شدت آنها به عوامل مختلفی از جمله علت کما، مدت زمان کما و شدت آسیب مغزی بستگی دارد. عوارض بعد از کما در بلند مدت عبارتند از:
- ضعف عضلانی یا مشکلات حرکتی
- اختلال در حافظه، تفکر و توانایی‌های شناختی
- عفونت‌های تنفسی یا عفونت‌های ادراری
- زخم‌های فشاری در نقاط فشار بدن
- مشکلات تنفسی یا نیاز به توانبخشی تنفسی
- اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب یا تغییرات خلقی
راه های پیشگیری از کما
کما یک وضعیت پیچیده پزشکی است که دلایل متعددی می‌تواند داشته باشد. در حالی که نمی‌توان برای همه موارد کما پیشگیری قطعی انجام داد اما رعایت برخی نکات می‌تواند خطر ابتلا به آن را کاهش دهد. پیشگیری از کما به معنای کاهش خطر ابتلا به شرایطی است که می‌تواند منجر به کما شود ازجمله:
- استفاده از کمربند ایمنی در خودرو و رعایت نکات ایمنی در ورزش و فعالیت‌های روزمره
- مدیریت بیماری‌های مزمن مانند دیابت و فشار خون
- پرهیز از مصرف مواد مخدر و الکل
- واکسیناسیون به موقع
- پیشگیری از عفونت‌ها به ویژه عفونت‌های مغزی
متن انگلیسی:
به نقل از سایت my.clevelandclinic
Comas rarely last longer than a couple of weeks because people tend to emerge from the coma and wake up or shift into another state of decreased or minimal consciousness. These include: Vegetative state. A person in this state is awake but unaware of the world around them and doesn’t show any intentional behaviors
ترجمه فارسی:
کما به‌ندرت بیش از چند هفته طول می‌کشد، چرا که معمولا بیماران از کما بر می‌گردند یا اینکه وارد وضعیت کاهش هوشیاری شدیدتر می‌شوند. یعنی زندگی نباتی که فرد بیدار است اما آگاهی و هوشیاری نسبت به دنیای پیرامونش ندارد و هیچ اختیاری هم روی اعمال ارادی خود ندارد.
راهنمای مراجعه به متخصص
برای اطلاع بیشتر درباره کما می‌توانید از بهترین دکتر مغز و اعصاب ایران نوبت بگیرید. در ادامه لیستی از برجسته‌ترین پزشکان مغز و اعصاب در برخی شهرهای مختلف ایران را مشاهده می‌کنید:
نتیجه گیری
کما وضعیت پزشکی جدی است که نیاز به توجه فوری دارد. در صورت مشاهده علائم بیهوشی، عدم واکنش به محرک‌ها یا تغییرات ناگهانی در هوشیاری، باید فورا به پزشک مغز و اعصاب مراجعه کرد یا با اورژانس تماس گرفت. تشخیص و درمان سریع علت کما می‌تواند به بهبود شانس بهبودی و کاهش عوارض کمک کند. همچنین، بررسی‌های پزشکی دقیق و مراقبتهای حمایتی در طول درمان ضروری است. عدم توجه به علائم می‌تواند منجر به عوارض جدی و خطرات جانی شود.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!
پرسش‌های متداول
کما حالتی از کاهش شدید هوشیاری است که فرد بیدار نیست و پاسخ ارادی به محیط ندارد اما برخی عملکردهای مغزی و حیاتی بدن فعال باقی می‌مانند. در این وضعیت، مغز توانایی ایجاد حالت بیداری پایدار را از دست میدهد.
ارتباط طبیعی بین بخش‌های آگاهی مغز مختل می‌شود و مغز نمی‌تواند حالت بیداری را حفظ کند اما کاملا از کار نمی‌افتد. شدت این اختلال به میزان آسیب یا بیماری مغزی بستگی دارد.
کمای واقعی به‌طور معمول بیش از چند هفته طول نمی‌کشد و وضعیت‌های طولانی اغلب به حالات دیگر کاهش هوشیاری مانند وضعیت نباتی یا وضعیت حداقل هوشیار تعلق دارند.
ممکن است حرکاتی شبیه گریه به‌صورت رفلکسی یا واکنش غیرآگاهانه رخ دهد و نشانه احساس آگاهانه نیست. این واکنش‌ها معمولا توسط ساقه مغز یا مسیرهای عصبی غیرارادی ایجاد می‌شوند.
خیر، آی‌سی‌یو محل مراقبت ویژه است و بیماران ممکن است هوشیار یا در کما باشند. بسیاری از بیماران آی‌سی‌یو کاملا بیدار هستند اما نیاز به بررسی دقیق دارند.
می‌تواند ناشی از رفلکس مغزی یا ورود به مراحل خفیف‌تر کاهش هوشیاری باشد. باز شدن چشم به‌تنهایی نشانه آگاهی یا خروج از کما نیست.
مدت کما متغیر است و از چند روز تا چند هفته یا بیشتر طول می‌کشد. علت اصلی کما نقش تعیین‌کننده‌ای در طول مدت آن دارد.
بله، در بسیاری از موارد امکان‌پذیر است و به علت، شدت آسیب و سرعت درمان بستگی دارد. بهبودی از اغما معمولا تدریجی و همراه با توانبخشی عصبی است.
کمای عمیق وضعیتی است که هیچ پاسخ حرکتی، کلامی یا چشمی وجود ندارد و هوشیاری بسیار پایین است. در این حالت، عملکردهای آگاهانه مغز تقریبا کاملا خاموش هستند.
این موضوع به سطح هوشیاری بیمار بستگی دارد. برخی از بیماران ممکن است نسبت به صداها، اتفاقات اطراف یا درد واکنش نشان دهند. کما یعنی بیمار به محرک‌های دردناک یا خارجی پاسخی ندارد یا پاسخ بسیار ضعیف است و هوشیاری در این حالت به‌طور قابل‌توجهی کاهش یافته (معمولاً زیر ۸) و نیاز به مراقبت ویژه (مانند ونتیلاتور) دارد؛ هرچه امتیاز پایین‌تر باشد، عمق کما بیشتر و خطر مرگ یا عوارض طولانی‌مدت بالاتر است، اما بهبود ممکن است با درمان مناسب رخ دهد. ارزیابی دقیق همیشه توسط پزشک انجام می‌شود.
