انواع کم خونی و روش های تشخیص و درمان آن ها

خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید

کم‌خونی فقط یک تشخیص آزمایشگاهی ساده نیست، بلکه می‌تواند بازتابی از وضعیت کلی سلامت بدن باشد. بسیاری از افراد زمانی متوجه این مشکل می‌شوند که با نشانه‌هایی مثل بی‌حالی، کاهش انرژی روزانه یا تنگی نفس روبه‌رو می‌شوند، اما علت اصلی همیشه یکسان نیست. کم‌خونی ممکن است به‌دلیل کمبود مواد مغذی، اختلال در جذب، از دست دادن خون یا حتی بیماری‌های زمینه‌ای و ارثی ایجاد شود. به همین دلیل، تشخیص دقیق آن نیازمند نگاه جامع به علائم، سابقه فرد و نتایج آزمایش‌هاست. آشنایی با انواع کم خونی کمک می‌کند تفاوت میان کم‌خونی‌های شایع و موارد پیچیده‌تر را بهتر درک کنیم و دلیل اهمیت بررسی دقیق را بشناسیم. در این مطلب از دکترتو، با انواع کم خونی آشنا می‌شوید.

چند نوع کم خونی داریم؟

انواع کم خونی شامل گروه متنوعی از اختلالات خونی است که هر کدام با علت‌ها و ویژگی‌های متفاوت باعث کاهش تعداد یا کیفیت گلبول‌های قرمز می‌شوند. پزشک برای تشخیص درست دلیل کاهش گلبول‌‌های قرمز خون باید نوع کم‌خونی را مشخص کند تا درمان دقیق و هدفمند باشد. مثلا درمان کم‌خونی فقر آهن با درمان کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین ب۱۲ کاملا متفاوت است.

به طور علمی، کم‌خونی‌ها را می‌توان بر اساس محل مشکل دسته‌بندی کرد؛ کم‌خونی ناشی از کاهش تولید در مغز استخوان، کم‌خونی ناشی از خون‌ریزی، و کم‌خونی ناشی از همولیز یا تخریب گلبول قرمز. همچنین یک روش رایج دیگر دسته‌بندی بر اساس اندازه گلبول قرمز در آزمایش CBC است که به پزشک کمک می‌کند مسیر بررسی را سریع‌تر انتخاب کند. در ادامه، مرور می‌کنیم مهم‌ترین انواع کم خونی چیست تا بدانید هر نوع معمولا چرا ایجاد می‌شود و چگونه تشخیص داده می‌شود.

• کم خونی آپلاستیک
• کم خونی مگالوبلاستیک
• کم خونی همولیتیک
• کم خونی میکروسیتیک و کم خونی ماکروسیتیک
• کم خونی هیپوکرومیک
• کم خونی نورموسیتیک
• کم خونی سیدروبلاستیک
• کم خونی فانکونی
• کم خونی فقر آهن
• کم خونی داسی شکل یا سیکل سل
• کم ‌خونی ناشی از کمبود ویتامین ب ۱۲
• کم ‌خونی ناشی از کمبود فولات
• بیماری کم خونی تالاسمی
• کم خونی ارثی

۱. کم خونی آپلاستیک

کم ‌خونی آپلاستیک یک اختلال نادر اما جدی است که در آن مغز استخوان توانایی تولید سلول‌های خونی جدید را از دست می‌دهد. این مشکل می‌تواند به کاهش همزمان گلبول‌های قرمز، سفید و پلاکت‌ها منجر شود و سیستم ایمنی، اکسیژن‌رسانی و لخته‌سازی خون را مختل کند. علل این نوع از کم‌ خونی ممکن است شامل عوامل ژنتیکی، عفونت‌ها، مصرف داروهای خاص یا قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی و تحریک سیستم ایمنی و حمله آن به سلول‌های مغز و استخوان باشد.

علائم آنمی آپلاستیک شامل خستگی مفرط، عفونت‌های مکرر، کبودی‌های غیرعادی و خونریزی بدون علت مشخص است. درمان این بیماری معمولاً شامل پیوند مغز استخوان، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی و در برخی موارد تزریق خون می‌شود. تشخیص زودهنگام و شروع درمان مؤثر، احتمال بهبودی را افزایش می‌دهد.

متن انگلیسی:
This anemia happens when stem cells in your bone marrow don’t make enough blood cells
ترجمه متن:
این نوع کم‌خونی زمانی اتفاق می‌افتد که سلول‌های بنیادی در مغز استخوان به اندازه کافی سلول‌های خونی تولید نمی‌کنند.

my.clevelandclinic

۲. کم خونی مگالوبلاستیک

کم ‌خونی مگالوبلاستیک زمانی ایجاد می‌شود که بدن قادر به تولید گلبول‌های قرمز بالغ و سالم نیست. این اتفاق اغلب به دلیل کمبود ویتامین B12 یا فولات رخ می‌دهد که برای ساخت DNA در سلول‌ها ضروری هستند. گلبول‌های قرمز تولیدشده در این حالت بزرگ‌تر از حد طبیعی هستند و عملکرد مناسبی ندارند. از جمله علائم این نوع کم‌ خونی می‌توان به خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی پوست و در موارد شدید، اختلالات عصبی مانند بی‌حسی در دست و پاها اشاره کنیم.

فرد ممکن است علاوه بر ضعف و رنگ‌پریدگی، دچار التهاب زبان، بی‌حسی دست و پا، گزگز یا مشکلات تمرکز شود که بیشتر در کمبود ب۱۲ دیده می‌شود. علت کمبود می‌تواند رژیم غذایی ناکافی، مشکل جذب در معده و روده، یا مصرف بعضی داروها باشد. تشخیص با CBC، اندازه گلبول قرمز و اندازه‌گیری سطح ب۱۲ و فولات انجام می‌شود و درمان با اصلاح علت و مصرف مکمل مناسب پیگیری می‌شود. پیگیری منظم سطح این ویتامین‌ها در افرادی که در معرض کمبود هستند، اهمیت بالایی دارد.

کم خونی داری و نمی‌دونی چه نوع کم خونی‌ای داری؟

از متخصص نوبت بگیر.

پزشک عمومی

۳. کم خونی همولیتیک

کم‌خونی همولیتیک زمانی رخ می‌دهد که گلبول‌های قرمز زودتر از حد معمول تخریب شوند و بدن نتواند با سرعت کافی جایگزینشان کند. در این وضعیت ممکن است زردی چشم و پوست، ادرار تیره، خستگی شدید و گاهی طحال بزرگ دیده شود و در برخی افراد حمله‌های ناگهانی شدیدتر هم رخ می‌دهد. علت‌ها متنوع است و می‌تواند ارثی باشد مثل برخی نقص‌های آنزیمی و هموگلوبینی یا اکتسابی باشد مثل واکنش ایمنی به گلبول قرمز. پزشک معمولا با ترکیبی از CBC، رتیکولوسیت، بیلی‌روبین، LDH و تست‌های اختصاصی‌تر علت را مشخص می‌کند. درمان کاملا به علت آن وابسته است.

۴. کم خونی میکروسیتیک و کم خونی ماکروسیتیک

این دسته‌بندی بر اساس اندازه گلبول قرمز در آزمایش CBC انجام می‌شود و برای تشخیص سریع بسیار کاربردی است. کم‌خونی میکروسیتیک یعنی گلبول‌ها کوچک‌تر از حد طبیعی هستند و شایع‌ترین علت آن کم‌خونی فقر آهن و تالاسمی است، اما برخی بیماری‌های مزمن هم می‌توانند نقش داشته باشند. کم‌خونی ماکروسیتیک یعنی گلبول‌ها بزرگ‌تر از حد طبیعی‌اند و معمولا به کمبود ب۱۲ یا فولات، بیماری کبدی، مصرف الکل یا بعضی داروها مربوط می‌شود. این تقسیم‌بندی به تنهایی تشخیص نهایی نیست، اما مسیر بررسی را مشخص می‌کند. به همین دلیل همیشه باید در کنار آن، علائم بالینی و آزمایش‌های تکمیلی هم دیده شود.

۵. کم خونی هیپوکرومیک

کم‌خونی هیپوکرومیک یعنی گلبول‌های قرمز رنگ‌پریده‌تر از حالت طبیعی هستند که معمولا به دلیل کاهش هموگلوبین داخل سلول رخ می‌دهد. این الگو بیشتر در کم‌خونی فقر آهن دیده می‌شود و در برخی موارد تالاسمی هم ممکن است وجود داشته باشد. فرد ممکن است علاوه بر خستگی و رنگ‌پریدگی، دچار تپش قلب، سرگیجه یا تنگی نفس با فعالیت شود. تشخیص دقیق این نوع کم خونی با CBC و بررسی آهن و فریتین انجام می‌شود تا مشخص شود علت اصلی کمبود آهن است یا مشکل دیگری. درمان کم خونی هیپوکرومیک هم معمولا بر اصلاح علت و جبران کمبودها متمرکز است.

۶. کم خونی نورموسیتیک

کم‌خونی نورموسیتیک یعنی اندازه گلبول قرمز طبیعی است اما تعداد آن یا هموگلوبین کم شده است. این نوع کم‌خونی در بیماری‌های مزمن مثل بیماری‌های کلیوی، التهاب‌های طولانی، برخی عفونت‌ها یا خون‌ریزی‌های حاد دیده می‌شود. چون ظاهر CBC ممکن است خیلی گمراه‌کننده نباشد، پزشک معمولا به شرح حال، علائم و آزمایش‌های تکمیلی مثل عملکرد کلیه، نشانگرهای التهاب و بررسی خون‌ریزی پنهان توجه می‌کند. درمان آنمی نورموسیتیک بیشتر روی درمان بیماری زمینه‌ای است و گاهی در بیماری کلیوی از داروهای محرک تولید گلبول قرمز هم استفاده می‌شود. اگر علت پنهان باشد، پیگیری دقیق برای پیدا کردن منبع مشکل ضروری است.

۷. کم خونی سیدروبلاستیک

کم‌خونی سیدروبلاستیک زمانی مطرح می‌شود که مغز استخوان نتواند آهن را به شکل درست داخل هموگلوبین استفاده کند، حتی اگر آهن بدن کم نباشد. در برخی موارد آهن در بدن بالا می‌رود ولی ساخت هموگلوبین درست انجام نمی‌شود و فرد همچنان کم‌خونی دارد. آنمی سیدروبلاستیک می‌تواند مادرزادی باشد یا به صورت اکتسابی در اثر بعضی داروها، الکل، کمبود ویتامین ب۶ یا برخی بیماری‌های مغز استخوان رخ دهد. تشخیص معمولا نیاز به بررسی تخصصی‌تر و گاهی ارزیابی مغز استخوان دارد و درمان هم کاملا به علت زمینه‌ای وابسته است. به همین دلیل، خوددرمانی با آهن بدون تشخیص دقیق در این نوع کم‌خونی می‌تواند نامناسب باشد.

۸. کم خونی فانکونی

کم‌ خونی فانکونی یک بیماری ژنتیکی نادر است که با نارسایی مغز استخوان همراه می‌شود و باعث اختلال در تولید گلبول‌های خونی می‌شود. این اختلال معمولاً در دوران کودکی تشخیص داده می‌شود و با ناهنجاری‌های مادرزادی، رشد کند و افزایش خطر ابتلا به سرطان‌های خاص همراه است. جهش‌های ژنی در سلول‌های بنیادی مغز استخوان عامل اصلی این بیماری است. علاوه بر کم‌خونی، کاهش پلاکت و گلبول سفید هم ممکن است رخ دهد و کودک با عفونت‌های مکرر، کبودی آسان یا خستگی شدید مراجعه کند.

برخی افراد ممکن است ناهنجاری‌های مادرزادی یا مشکلات رشد هم داشته باشند که به پزشک برای شک بالینی کمک می‌کند علائم کم خونی فانکونی در اغلب موارد شامل خستگی، کبودی آسان، عفونت‌های مکرر و مشکلات رشدی است. درمان‌های این نوع کم خونی هم شامل پیوند سلول‌های بنیادی، مراقبت‌های حمایتی و در صورت بروز بدخیمی‌های خونی، درمان‌های انکولوژیک با نظر متخصص هستند. غربالگری زودهنگام در خانواده‌هایی با سابقه بیماری می‌تواند در تشخیص و کنترل به‌موقع مؤثر باشد.

متن انگلیسی:
Fanconi anemia is a condition that is characterized by bone marrow failure, physical differences, organ problems, and an increased risk of certain cancers. Approximately 90 percent of people with Fanconi anemia have impaired bone marrow function. Bone marrow primarily produces new blood cells .
ترجمه متن:
کم‌خونی فانکونی یک بیماری است که با نارسایی مغز استخوان، تفاوت‌های جسمی، مشکلات اعضای بدن و افزایش خطر برخی از سرطان‌ها شناخته می‌شود. تقریباً ۹۰ درصد افراد مبتلا به کم‌خونی فانکونی عملکرد مغز استخوان‌شان مختل است. مغز استخوان عمدتاً مسئول تولید سلول‌های خونی جدید است.

medlineplus

۹. کم خونی فقر آهن

کم ‌خونی فقر آهن شایع‌ترین نوع کم‌ خونی است و زمانی رخ می‌دهد که بدن به اندازه کافی آهن برای تولید هموگلوبین نداشته باشد. هموگلوبین مولکولی است که وظیفه حمل اکسیژن در گلبول‌های قرمز را بر عهده دارد. علت آنمی ناشی از کمبود آهن می‌تواند دریافت ناکافی آهن، جذب ناکافی مثل برخی مشکلات گوارشی، یا از دست دادن خون باشد که در خانم‌ها با قاعدگی سنگین و در برخی افراد با خون‌ریزی گوارشی بیشتر دیده می‌شود.

علائم این نوع از کم خونی معمولاٍ ضعف، رنگ‌پریدگی، سردی دست و پا، سردرد و تنگی نفس است. درمان آن هم شامل مصرف مکمل‌های آهن، بهبود رژیم غذایی و در برخی موارد درمان علت زمینه‌ای مانند خون‌ریزی داخلی است. بررسی سطح آهن و فریتین در خون، روش اصلی تشخیص این نوع آنمی است.

۱۰ کم خونی داسی شکل یا سیکل سل

کم ‌خونی داسی شکل یک اختلال ارثی است که در آن گلبول‌های قرمز شکل غیرطبیعی (شبیه داس) به خود می‌گیرند. این گلبول‌ها شکننده‌اند و طول عمر کوتاه‌تری دارند، در نتیجه باعث کم ‌خونی مزمن و انسداد عروق می‌شوند. این بیماری بیشتر در افراد با پیشینه آفریقایی یا مدیترانه‌ای مشاهده می‌شود. علائم کم خونی داسی شکل شامل دردهای ناگهانی، خستگی، تورم دست و پا، و عفونت‌های مکرر است و برای درمان آن هم می‌توان به کنترل درد، مصرف داروهایی برای کاهش دفعات حملات و در موارد شدید، پیوند مغز استخوان اشاره کرد. فراموش نکنید که مراقبت منظم پزشکی برای مدیریت طولانی‌مدت این بیماری ضروری است.

۱۱. کم ‌خونی ناشی از کمبود ویتامین ب ۱۲

کمبود ویتامین B12 می‌تواند تولید گلبول‌های قرمز سالم را مختل کرده و به آنمی منجر شود. این نوع کم ‌خونی ممکن است به دلیل تغذیه ناکافی، مشکلات جذب در دستگاه گوارش یا بیماری خودایمنی مانند آنمی پرنیشیوس رخ دهد. علائم این نوع از کم خونی شامل خستگی، ضعف، زخم زبان، یبوست، از دست دادن اشتها و در موارد شدید، مشکلات عصبی مانند فراموشی یا گیجی است و درمان آن هم شامل تزریق یا مصرف خوراکی مکمل B12 و درمان علت زمینه‌ای مانند بیماری‌های گوارشی است. نکته مهم این است که درمان دیرهنگام می‌تواند باعث باقی ماندن بخشی از علائم عصبی شود.

نوع کم‌خونی	علت و توضیح	علائم اصلی	درمان و نکات مهم
کم‌خونی آپلاستیک	ناتوانی مغز استخوان در تولید سلول‌های خونی (گلبول قرمز، سفید و پلاکت)	خستگی مفرط، عفونت مکرر، کبودی، خونریزی	پیوند مغز استخوان، داروهای سرکوب ایمنی
کم‌خونی مگالوبلاستیک	کمبود ویتامین B12 یا فولات که باعث تولید گلبول‌های بزرگ و غیرطبیعی می‌شود.	خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی، اختلالات عصبی	مکمل‌های B12 و فولات
کم‌خونی فانکونی	بیماری ژنتیکی نادر با نارسایی مغز استخوان، مشکلات جسمی و افزایش خطر سرطان	خستگی، کبودی آسان، عفونت‌های مکرر، مشکلات رشد	پیوند سلول‌های بنیادی، درمان حمایتی
کم‌خونی فقر آهن	کمبود آهن برای تولید هموگلوبین	ضعف، رنگ‌پریدگی، سردی دست و پا، سردرد	مکمل آهن، اصلاح رژیم غذایی
کم‌خونی داسی شکل	اختلال ژنتیکی با گلبول‌های قرمز داسی شکل، شکننده و با طول عمر کوتاه	درد ناگهانی، خستگی، تورم، عفونت‌های مکرر	کنترل درد، دارو، پیوند مغز استخوان
کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12	کمبود ویتامین B12 به دلیل تغذیه یا مشکلات جذب، منجر به کاهش تولید گلبول قرمز سالم می‌شود	خستگی، ضعف، زخم زبان، مشکلات عصبی	مکمل ویتامین B12، درمان علت زمینه‌ای
کم‌خونی ناشی از کمبود فولات	کمبود ویتامین B9 (فولات) که برای تقسیم سلولی ضروری است	علائم مشابه کمبود B12 اما معمولاً بدون علائم عصبی	مکمل فولات، اصلاح رژیم غذایی
تالاسمی	بیماری ارثی با تولید گلبول‌های قرمز نارس و ناپایدار	کم‌خونی شدید، تغییرات استخوانی، بزرگی طحال	تزریق خون، داروهای آهن‌زدا، پیوند مغز

۱۲. کم ‌خونی ناشی از کمبود فولات

کمبود فولات یا ویتامین B9 یکی از علل شایع آنمی مگالوبلاستیک است که باعث می‌شود گلبول‌های قرمز بزرگ‌تر و ناکارآمد شوند. فولات برای سنتز DNA و تقسیم سلولی ضروری است و کمبود آن می‌تواند رشد طبیعی گلبول‌های قرمز را مختل کند. بارداری، مصرف الکل، برخی داروها یا بیماری‌های جذب روده از دلایل رایج این کمبود هستند.

علائم این نوع از کم خونی مشابه کم‌ خونی ناشی از کمبود B12 است، اما معمولاً مشکلات عصبی کمتر دیده می‌شود. تشخیص با اندازه‌گیری فولات و ارزیابی CBC انجام می‌شود و درمان با مکمل فولات و اصلاح علت ادامه می‌یابد. در دوران بارداری، تامین فولات اهمیت ویژه‌ای دارد چون برای رشد طبیعی جنین ضروری است.

۱۳. بیماری کم خونی تالاسمی

تالاسمی یک اختلال ژنتیکی است که در آن ساخت هموگلوبین به درستی انجام نمی‌شود و شدت آن از بسیار خفیف تا شدید متغیر است. این اختلال باعث تولید گلبول‌های قرمز نارس و ناپایدار می‌شود که سریعاً تخریب می‌شوند. تالاسمی مینور معمولا کم‌خونی خفیف یا بدون علامت واضح ایجاد می‌کند و بسیاری افراد فقط در آزمایش متوجه می‌شوند. اما تالاسمی ماژور می‌تواند از کودکی با کم‌خونی شدید و نیاز به تزریق خون منظم همراه باشد.

تشخیص بیماری تالاسمی با CBC و آزمایش‌های هموگلوبین انجام می‌شود. افتراق آن از کم‌خونی فقر آهن مهم است چون درمانشان متفاوت است. درمان شامل تزریق خون، داروهای آهن‌زدا و در برخی موارد پیوند مغز استخوان است. تشخیص زودهنگام به‌ویژه در خانواده‌های دارای سابقه بیماری، اهمیت زیادی دارد. در تالاسمی ماژور، کنترل آهن اضافی ناشی از تزریق خون هم بخشی از درمان است و پیگیری منظم حیاتی است. در تالاسمی مینور، مشاوره قبل از ازدواج و بارداری برای جلوگیری از تولد کودک مبتلا اهمیت زیادی دارد.

۱۴. کم خونی ارثی

انواع کم خونی ژنتیکی یا ارثی شامل اختلالات هموگلوبین مثل تالاسمی و کم خونی داسی‌شکل، نقص‌های آنزیمی و مشکلات غشای گلبول قرمز هستند. برخی از علائم انواع کم خونی مادرزادی از کودکی شروع می‌شوند و بعضی افراد فقط ناقل هستند و علائم شدید ندارند اما ژن را منتقل می‌کنند. تشخیص دقیق کم خونی مادرزادی معمولا به آزمایش‌های اختصاصی مثل الکتروفورز هموگلوبین و گاهی تست‌های ژنتیکی نیاز دارد. درمان در کم‌خونی‌های ژنتیکی بسته به نوع بیماری می‌تواند از مراقبت حمایتی تا تزریق خون منظم یا درمان‌های تخصصی‌تر متغیر باشد. برای ازدواج و بارداری در خانواده‌های پرخطر، مشاوره ژنتیک نقش مهمی در پیشگیری و درمان این نوع کم خونی دارد.

۱۵. کم خونی در زنان

کم خونی در زنان معمولا به دلیل از دست دادن خون در دوران قاعدگی یا نیاز بیشتر بدن به آهن در سنین باروری رخ می‌دهد. در برخی خانم‌ها قاعدگی سنگین، فاصله کم بین پریودها، یا خون‌ریزی‌های نامنظم باعث می‌شود ذخایر آهن به‌مرور کم شود و کم‌خونی فقر آهن شکل بگیرد. بارداری و شیردهی هم نیاز بدن به آهن و فولات را بالا می‌برد و اگر تغذیه و مکمل‌ها کافی نباشد، کم‌خونی تشدید می‌شود.

علائمی مثل خستگی، رنگ‌پریدگی، تپش قلب، سرگیجه، ریزش مو یا شکنندگی ناخن در خانم‌ها می‌تواند نشانه کم‌خونی باشد، اما برای تشخیص باید CBC و فریتین و در صورت نیاز ب۱۲ و فولات بررسی شود. نکته مهم این است که درمان فقط خوردن آهن نیست و باید علت خون‌ریزی یا کمبود هم مشخص شود تا کم‌خونی دوباره برنگردد.

۱۶. کم خونی در مردان

کم‌خونی در مردان نسبت به زنان کمتر شایع است و به همین دلیل وقتی دیده می‌شود، پیدا کردن علت زمینه‌ای اهمیت بیشتری دارد. در مردان (به‌ویژه سنین بالاتر)، کم‌خونی فقر آهن باید از نظر خون‌ریزی دستگاه گوارش و علل زمینه‌ای بررسی شود؛ خوددرمانی با آهن بدون ارزیابی علت توصیه نمی‌شود. در سنین بالاتر، بیماری‌های مزمن مثل بیماری کلیوی، التهاب‌های طولانی، یا کمبود ب۱۲ و فولات هم می‌توانند باعث کم‌خونی شوند و علائمی مثل ضعف، تنگی نفس با فعالیت و کاهش توان بدنی ایجاد کنند.

۱۷. کم خونی در کودکان

کم‌خونی در کودکان می‌تواند روی رشد، یادگیری و سطح انرژی اثر بگذارد و به همین دلیل تشخیص زودهنگام آن اهمیت زیادی دارد. شایع‌ترین علت در کودکان کمبود آهن است که معمولا به دلیل تغذیه ناکافی یا شروع دیرهنگام غذای کمکی غنی از آهن رخ می‌دهد و می‌تواند باعث رنگ‌پریدگی، بی‌حوصلگی، کاهش اشتها و ضعف تمرکز شود. در کنار آن، برخی کودکان ممکن است کم‌خونی‌های ارثی مثل تالاسمی یا داسی‌شکل داشته باشند که الگوی آزمایش و علائمشان متفاوت است و نیاز به بررسی تخصصی دارد.

انواع کم خونی از نظر شدت بیماری

شدت کم‌خونی فقط یک عدد در آزمایش نیست و باید با علائم کم خونی هر فرد هم سنجیده شود، چون ممکن است یک نفر با هموگلوبین نسبتا پایین، علامت شدید داشته باشد و فرد دیگری بهتر تحمل کند. به طور کلی، کم‌خونی خفیف ممکن است فقط با خستگی یا کاهش تمرکز همراه باشد و حتی بعضی افراد هیچ علامتی نداشته باشند. کم خونی شدید معمولا با تپش قلب، تنگی نفس با فعالیت، سرگیجه یا ضعف واضح همراه می‌شود و در برخی شرایط نیاز به اقدام فوری دارد. تعیین شدت به پزشک کمک می‌کند تصمیم بگیرد آیا درمان خوراکی کافی است یا باید بررسی و درمان سریع‌تر انجام شود.

کم خونی حاد حتی اگر عدد هموگلوبین خیلی پایین نباشد، می‌تواند علائم شدید ایجاد کند چون بدن فرصت سازگاری نداشته است. در مقابل، کم خونی مزمن ممکن است آهسته ایجاد شود و بدن تا حدی جبران کند، اما در بلندمدت کیفیت زندگی و عملکرد اندام‌ها را تحت تاثیر می‌گذارد. به همین دلیل، شدت کم خونی باید همراه با علت آن و سرعت ایجاد شدنش بررسی شود.

کم خونی خفیف

کم‌خونی خفیف در بسیاری افراد به صورت اتفاقی در آزمایش مشخص می‌شود و ممکن است علامت واضحی ایجاد نکند. با این حال، کم‌خونی خفیف می‌تواند نشانه یک مشکل زمینه‌ای باشد، مثلا دریافت ناکافی آهن، قاعدگی سنگین، کمبود ب۱۲ یا یک بیماری مزمن. فرد ممکن است فقط احساس خستگی زودرس، خواب‌آلودگی یا کاهش تمرکز داشته باشد و آن را به استرس نسبت دهد. مدیریت کم‌خونی خفیف یعنی پیدا کردن علت و اصلاح آن، چون درمان خودسرانه با آهن بدون تشخیص می‌تواند اشتباه باشد. اگر کم‌خونی خفیف در طول زمان بدتر شود، لازم است بررسی دقیق‌تری انجام شود.

کم خونی شدید

کم‌خونی شدید به مرحله‌ای گفته می‌شود که اکسیژن‌رسانی به حدی کم شده که علائم واضح و گاهی خطرناک ایجاد می‌شود، مخصوصا اگر فرد بیماری قلبی یا ریوی داشته باشد. در کم‌خونی شدید، اولویت با ارزیابی سریع علت و درمان متناسب است و گاهی نیاز به درمان‌های تزریقی یا اقدامات فوری وجود دارد. شدید بودن آنمی همیشه فقط به عدد آزمایش وابسته نیست.

کم خونی مزمن

در کم‌خونی مزمن کاهش هموگلوبین به صورت آهسته و طولانی‌مدت رخ می‌دهد و بدن تا حدی خودش را تطبیق داده است، به همین دلیل ممکن است فرد دیرتر متوجه شود. اما کم‌خونی مزمن در طول زمان می‌تواند باعث خستگی پایدار، کاهش توان کاری، رنگ‌پریدگی و در برخی افراد تشدید تپش قلب شود و کیفیت زندگی را پایین بیاورد. مزمن بودن کم خونی لزوما به معنی بی‌خطر بودن نیست.

کم خونی حاد

کم‌خونی حاد زمانی رخ می‌دهد که افت هموگلوبین در مدت کوتاه اتفاق بیفتد، مثلا به دلیل خون‌ریزی واضح یا خون‌ریزی داخلی، یا تخریب ناگهانی گلبول قرمز. در این حالت بدن فرصت جبران ندارد و فرد ممکن است با سرگیجه شدید، ضعف ناگهانی، تنگی نفس، سردی اندام‌ها یا حتی غش مراجعه کند. کم‌خونی حاد یک علامت مهم دارد و آن سرعت تغییرات است، نه فقط مقدار هموگلوبین در یک لحظه. بنابراین پزشک علاوه بر CBC، به علائم حیاتی، نشانه‌های خون‌ریزی و آزمایش‌های تکمیلی توجه می‌کند. اگر کم‌خونی حاد به خون‌ریزی مربوط باشد، کنترل منبع خون‌ریزی به اندازه درمان خود کم‌خونی اهمیت دارد.

تشخیص انواع کم خونی

مسیر تشخیص انواع کم‌خونی معمولا با آزمایش کم خونی و CBC شروع می‌شود که هموگلوبین، هماتوکریت و شاخص‌های گلبول قرمز را نشان می‌دهد و به پزشک سرنخ می‌دهد که کم‌خونی میکروسیتیک است یا ماکروسیتیک یا نورموسیتیک. سپس پزشک بر اساس شرح حال مثل رژیم غذایی، خون‌ریزی، داروها، بارداری، سابقه خانوادگی و بیماری‌های مزمن، آزمایش‌های تکمیلی را تجویز می‌کند. بعد از CBC، آزمایش‌هایی مثل فریتین و آهن و TIBC، سطح ب۱۲ و فولات، رتیکولوسیت و اسمیر خون محیطی می‌تواند مشخص کند مشکل در تولید خون است یا در تخریب یا خون‌ریزی.

اگر پزشک به تالاسمی یا کم خونی داسی‌شکل مشکوک باشد، آزمایش‌های هموگلوبین انجام می‌شود و اگر شک به بیماری مغز استخوان مطرح شود، بررسی‌های تخصصی‌تر لازم است. نکته مهم این است که عدد هموگلوبین به تنهایی علت را مشخص نمی‌کند و حتی ممکن است همزمان دو مشکل وجود داشته باشد، مثل فقر آهن همراه با بیماری مزمن. بنابراین تشخیص درست یعنی کنار هم گذاشتن آزمایش‌ها با علائم و شرایط فرد.

انواع کم خونی در آزمایش خون

در آزمایش خون، پزشک ابتدا به هموگلوبین و شاخص‌هایی مثل MCV و MCH نگاه می‌کند تا بفهمد گلبول‌ها کوچک هستند یا بزرگ یا طبیعی. اگر MCV پایین باشد، بیشتر به کمبود آهن یا تالاسمی فکر می‌شود و اگر بالا باشد، کمبود ب۱۲ یا فولات یا برخی بیماری‌های دیگر مطرح می‌شود. رتیکولوسیت کمک می‌کند بفهمیم مغز استخوان چقدر در حال جبران است؛ اگر بالا باشد ممکن است به نفع همولیز یا خون‌ریزی باشد و اگر پایین باشد ممکن است تولید کافی انجام نمی‌شود. اسمیر خون هم شکل سلول‌ها را نشان می‌دهد و سرنخ‌هایی مثل سلول داسی‌شکل یا تغییرات خاص دیگر می‌دهد.

درمان انواع کم خونی

مسیر درمان انواع آنمی همیشه با درمان علت شروع می‌شود، چون کم‌خونی خودش بیماری مستقل نیست و معمولا نتیجه یک مشکل زمینه‌ای است. اگر کم‌خونی فقر آهن باشد، درمان کم خونی بسته به نوع آن شامل مکمل آهن و اصلاح تغذیه است، اما همزمان باید علت کمبود آهن مثل خون‌ریزی گوارشی یا قاعدگی سنگین هم بررسی و درمان شود. اگر کمبود ب۱۲ یا فولات مطرح باشد، مکمل مناسب و درمان علت جذب ناکافی ضروری است و در کم‌خونی‌های ارثی یا همولیتیک، درمان می‌تواند کاملا تخصصی و طولانی‌مدت باشد.

در برخی شرایط، راهکارهای حمایتی هم لازم است، مثل مدیریت عفونت‌ها، کنترل درد در سیکل‌سل، یا تزریق خون در کم‌خونی‌های شدید و علامت‌دار با نظر پزشک. اگر کم‌خونی به بیماری کلیوی مربوط باشد، درمان بیماری کلیه و گاهی استفاده از داروهای محرک تولید گلبول قرمز مطرح می‌شود. در کم‌خونی‌های مربوط به مغز استخوان مثل آپلاستیک، درمان ممکن است شامل داروهای تخصصی یا پیوند سلول‌های بنیادی باشد. پیام اصلی این است که درمان کم‌خونی باید شخصی‌سازی شود و با پیگیری آزمایش‌ها و علائم، اثر درمان سنجیده شود تا کم‌خونی برنگردد.

پزشکان پیشنهادی

۵ (۹۴۵ نظر)

دکتر لیلا توکلی

پزشک عمومی

نوبت بگیرید

۴.۷ (۶۸۰ نظر)

دکتر مسعود افشاری

تخصص تغذیه

نوبت بگیرید

۵ (۵۲۷ نظر)

دکتر رکسانا دهقانی

پزشک عمومی

نوبت بگیرید

۵ (۴۹۳ نظر)

دکتر هوشنگ شاهوردی

پزشک عمومی

نوبت بگیرید

۵ (۴۵۵ نظر)

دکتر امیر قره آغاجی زارع

پزشک عمومی

نوبت بگیرید

۴.۸ (۴۴۱ نظر)

دکتر مهدی کرمی پور زارعی

تخصص عفونی

نوبت بگیرید

نتیجه گیری

آشنایی با انواع کم ‌خونی و درک تفاوت‌های آن‌ها نقش مهمی در تشخیص و درمان به‌موقع این اختلال دارد. از کم‌ خونی فقر آهن تا بیماری‌های ژنتیکی مانند تالاسمی، هر کدام علائم، علل و راهکارهای درمانی متفاوتی دارند. دسته‌بندی کم‌خونی بر اساس اندازه گلبول قرمز و شدت علائم کمک می‌کند مسیر تشخیص سریع‌تر و دقیق‌تر باشد. اگر علائمی مانند خستگی مزمن، رنگ‌پریدگی، ضعف، یا عفونت‌های مکرر را تجربه می‌کنید، بهتر است به پزشک عمومی مراجعه کرده و آزمایش‌های لازم را انجام دهید. مراجعه به متخصص خون یا داخلی نیز می‌تواند به تشخیص نوع کم ‌خونی و شروع درمان مناسب کمک کند.

دکترتو مراقب سلامتی شماست!