سردردها به دو دسته اصلی اولیه (بدون علت زمینهای) و ثانویه (ناشی از بیماری دیگر) تقسیم میشوند. انواع اولیه شامل میگرن (ضرباندار، اغلب یکطرفه با تهوع و حساسیت به نور/صدا)، سردرد تنشی (فشار یا سفتی دور سر، شایعترین نوع)، سردرد خوشهای (درد شدید و یکطرفه اطراف چشم با علائم خودکار مانند آبریزش بینی) و سردردهای روزانه مزمن هستند. سردردهای ثانویه ناشی از عواملی مانند سینوزیت، فشار خون بالا، توکسینها، ضربه به سر یا تومور است. تشخیص دقیق با معاینه و گاهی تصویربرداری ضروری است.
نقشه مغزی افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری-عملی (OCD) معمولا تغییرات مشخصی را نشان میدهد که به اختلال در پردازش افکار و کنترل رفتارها مرتبط است. در این افراد، فعالیت غیرطبیعی در نواحی مغزی مانند قشر پیشانی و گلوبوس پالیدوس مشاهده میشود، که این نواحی با تصمیمگیری، کنترل رفتار و ارزیابی خطر ارتباط دارند. همچنین، افزایش فعالیت در سیستم لیمبیک و بهویژه در ساختارهایی مانند آمیگدالا که مسئول پردازش احساسات هستند، ممکن است باعث تشدید افکار اضطرابی و تکراری شود. این تغییرات در نقشه مغزی میتوانند به درک بهتر این اختلال و توسعه درمانهای هدفمند کمک کنند.
علائم سکته مغزی در زنان اغلب شبیه مردان است، اما گاهی خفیفتر یا متفاوت ظاهر میشود. علائم کلاسیک شامل ضعف یا بیحسی ناگهانی یک سمت صورت و بدن، اختلال تکلم، سرگیجه شدید، سردرد ناگهانی، و مشکلات بینایی است. زنان ممکن است علائم غیرکلاسیک بیشتری مانند خستگی شدید، تهوع و استفراغ، گیجی، درد عمومی یا تپش قلب را تجربه کنند که باعث تأخیر در تشخیص میشود. زنان به دلیل عوامل هورمونی، بارداری یا مصرف قرص ضدبارداری ریسک بالاتری دارند.
علائم سیاتیک در زنان معمولا بهصورت یک درد شدید و ناگهانی در ناحیه پایین کمر و پاها ظاهر میشود که ناشی از فشردگی یا تحریک عصب سیاتیک است. این بیماری معمولاً با احساس سوزش، گزگز، یا درد تیر کشنده در یک یا هر دو پا همراه بوده و ممکن است از کمر به سمت پایین پاها، به ویژه از ناحیه باسن و پشت ران گسترش یابد. علاوه بر این، ضعف در عضلات پا، دشواری در حرکت و درد شدید هنگام نشستن یا ایستادن برای مدت طولانی نیز از دیگر علائم شایع این مشکل است. در زنان، عواملی مانند بارداری، تغییرات هورمونی، و وضعیت بدنی نادرست میتواند خطر ابتلا به سیاتیک را افزایش دهد. تشخیص دقیق و درمان مناسب میتواند به تسکین درد و جلوگیری از عوارض بلندمدت کمک کند.
ام اس خاموش (Silent MS یا Radiologically Isolated Syndrome - RIS) وضعیتی است که ضایعات مغزی شبیه ام اس در MRI دیده میشود، اما علائم بالینی واضحی ندارد. علائم خفیف و اغلب نادیده گرفتهشده شامل خستگی مزمن، مشکلات خفیف حافظه یا تمرکز، احساس گزگز یا بیحسی گذرا، ضعف عضلانی جزئی و اختلالات خلقی مانند افسردگی خفیف است. بسیاری افراد سالها بدون علامت قابل توجه زندگی میکنند، اما حدود نیمی از موارد در ۵–۱۰ سال به ام اس علامتدار (CIS یا RRMS) پیشرفت میکنند. تشخیص با MRI تصادفی و پیگیری منظم انجام میشود. درمان زودرس (مانند ویتامین D یا داروهای پیشگیری) میتواند پیشرفت را کند کند.
بیحسی دست راست میتواند نتیجه مشکلات مختلفی مانند فشار بر عصب، آسیبهای عضلانی یا مشکلات مرتبط با دیسک گردن باشد. برای درمان این مشکل، ابتدا تشخیص دقیق علت بیحسی اهمیت زیادی دارد. روشهای درمانی شامل فیزیوتراپی، داروهای ضد التهاب و در برخی موارد جراحی برای مشکلات شدید عصبی است. همچنین استفاده از کمپرس گرم یا سرد، اصلاح وضعیت نشستن و انجام تمرینات کششی میتواند به کاهش علائم بیحسی دست راست کمک کند.
سرگیجه هنگام بلند شدن (افت فشار خون ارتواستاتیک) عمدتاً به دلیل کاهش ناگهانی فشار خون هنگام تغییر وضعیت از نشسته یا خوابیده به ایستاده رخ میدهد. علت اصلی، تأخیر در تنظیم عروق خونی و قلب برای جبران نیروی جاذبه است که جریان خون به مغز موقتاً کم میشود. عوامل شایع شامل کمآبی، داروهای فشار خون یا ادرارآور، بیماریهای قلبی، کمخونی، دیابت، بارداری، سن بالا و اختلالات عصبی (پارکینسون) هستند. در زنان، تغییرات هورمونی و بارداری نقش بیشتری دارند. علائم شامل سرگیجه، تاری دید، ضعف و گاهی غش است. درمان با هیدراتاسیون، بلند شدن آهسته، جوراب فشاری و تنظیم داروها انجام میشود.
درمان فوری سرگیجه در خانه برای سرگیجههای خوشخیم (مانند BPPV) شامل مانور اپلی (Epley Maneuver) است که با ۴ حرکت ساده سر و بدن در ۹۰ ثانیه کریستالهای جابهجا شده گوش داخلی را به جای خود برمیگرداند و در اکثر موارد سرگیجه را همان لحظه قطع میکند. برای سرگیجه وضعیتی، نشستن فوری، نگاه ثابت به یک نقطه و تنفس آهسته مؤثر است. مصرف مایعات فراوان، کمپرس سرد روی پیشانی، استراحت در محیط تاریک و مصرف زنجبیل تازه یا چای زنجبیل نیز به سرعت علائم را کاهش میدهد. در صورت همراهی با استفراغ، قطره دیمنازین یا قرص بتاهیستین کمککننده است. اگر سرگیجه با ضعف یکطرفه، دوبینی یا سردرد شدید همراه بود، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
علت سرگیجه در زنان اغلب چندعاملی است. شایعترین دلایل شامل کمخونی (بهویژه کمبود آهن)، افت فشار خون وضعیتی، میگرن دهلیزی، بیماری منیر، اختلالات هورمونی (قاعدگی، بارداری، یائسگی)، استرس و اضطراب، کمآبی و مشکلات گوش داخلی (BPPV، لابیرنتیت) هستند. زنان به دلیل تغییرات هورمونی، بارداری و شیوع بالاتر میگرن (۳ برابر مردان) بیشتر در معرض سرگیجه قرار دارند. در سنین باروری، میگرن دهلیزی شایعترین علت است. در دوران یائسگی، افت استروژن و در بارداری، تغییرات حجم خون نقش دارند. تشخیص دقیق با معاینه نورولوژیک، تستهای تعادلی و آزمایش خون ممکن است.
درمان بیماری اس ام ای (SMA) در سالهای اخیر با پیشرفتهای چشمگیری همراه بوده و از یک بیماری ناتوانکننده به وضعیتی قابلمدیریت تبدیل شده است. داروهایی مانند اسپینرازا (Spinraza)، زولژنسما (Zolgensma) و ریسدیپلام (Risdiplam) با هدف اصلاح نقص ژنتیکی یا افزایش تولید پروتئین SMN، که برای عملکرد نورونهای حرکتی حیاتی است، توانستهاند روند پیشرفت بیماری را کند یا متوقف کنند. این درمانها بهویژه اگر در مراحل ابتدایی بیماری یا حتی قبل از بروز علائم آغاز شوند، تأثیر بیشتری دارند. اگرچه این داروها درمان قطعی محسوب نمیشوند، اما توانستهاند کیفیت زندگی بیماران را بهطور چشمگیری بهبود دهند و امید تازهای برای آینده درمان SMA ایجاد کنند.
بیماری SMA (آتروفی عضلانی نخاعی) درمان قطعی ندارد، اما درمانهای پیشرفته میتوانند پیشرفت بیماری را کند یا متوقف کنند. داروی نوسینرسن (Spinraza) با تزریق داخلنخاعی، ژندرمانی اوناسموژن آبپارووک (Zolgensma) برای کودکان زیر ۲ سال و ریسدیپلام (Evrysdi) خوراکی، بقای نورونهای حرکتی را افزایش میدهند. مطالعات نشان میدهند درمان زودهنگام (قبل از ۶ ماهگی) عملکرد حرکتی را بهطور چشمگیری بهبود میبخشد و طول عمر را افزایش میدهد. با این حال، آسیبهای موجود قابلبرگشت نیستند. تشخیص زودهنگام با غربالگری نوزادی و درمان تحت نظر متخصص نورولوژی کودکان حیاتی است.
عوارض ضربه مغزی از کوتاهمدت تا طولانیمدت متغیر است. عوارض کوتاهمدت شامل سردرد، گیجی، تهوع، استفراغ، اختلال حافظه و حساسیت به نور/صدا هستند که معمولاً در ۷-۱۰ روز بهبود مییابند. عوارض طولانیمدت شامل سندرم پس از ضربه مغزی با علائم پایدار سردرد، خستگی، افسردگی، اضطراب، مشکل تمرکز و اختلال خواب است. نظارت دقیق، استراحت کامل و ارزیابی نورولوژیک در موارد شدید ضروری است. بازگشت تدریجی به فعالیتها تحت نظر پزشک توصیه میشود.