کنترل قند خون در دوران بارداری اهمیت زیادی دارد، زیرا بالا بودن قند خون می‌تواند سلامت مادر و رشد جنین را تحت تأثیر قرار دهد. زنانی که پیش از بارداری دیابت داشته‌اند یا در این دوران به دیابت بارداری مبتلا می‌شوند، ممکن است برای کنترل قند خون به دارو نیاز پیدا کنند. یکی از داروهایی که در چنین شرایطی مطرح میشود، متفورمین است. بااین‌حال، عبور این دارو از جفت و تفاوت توصیه‌های درمانی باعث میشود بسیاری از مادران درباره ایمنی آن نگرانی داشته باشند. متفورمین در بارداری ممکن است برای برخی زنان تجویز شود اما انتخاب آن به نوع دیابت، وضعیت سلامت مادر و میزان کنترل قند خون بستگی دارد. در این مقاله از دکترتو به ایمنی مصرف، تفاوت متفورمین با انسولین، تأثیر احتمالی بر جنین، نحوه مصرف و عوارض این دارو بیشتر خواهیم پرداخت.
آیا مصرف متفورمین در بارداری مجاز است؟
مصرف متفورمین در بارداری در شرایط مشخص می‌تواند تحت نظر پزشک انجام شود و منابع معتبر آن را دارویی قابل استفاده در بارداری می‌دانند. حتی اگر زنی پیش از بارداری متفورمین مصرف می‌کرده، صرف باردار شدن به معنی قطع خودسرانه دارو نیست.
درباره مصرف متفورمین در سه ماه اول بارداری نیز مطالعات افزایش خطر ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نداده‌اند. بااین‌حال، در برخی شرایط پزشک ممکن است انسولین را ترجیح دهد. بنابراین تصمیم نهایی باید بر اساس نوع دیابت و میزان کنترل قند خون گرفته شود.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت nice
Women with diabetes may be advised to use metformin as an adjunct or alternative to insulin in the preconception period and during pregnancy.
ترجمه فارسی:
به زنان مبتلا به دیابت ممکن است توصیه شود که در دوره پیش از بارداری و در طول دوران بارداری، از متفورمین به عنوان درمان کمکی یا جایگزینی برای انسولین استفاده کنند.
مصرف متفورمین در بارداری بهتر است یا انسولین در بارداری؟
پاسخ برای همه زنان یکسان نیست. انجمن دیابت آمریکا در استانداردهای ۲۰۲۶، انسولین را درمان خط اول دیابت در بارداری می‌داند؛ یکی از دلایل آن این است که متفورمین از جفت عبور می‌کند. اما بعضی پزشکان استفاده از متفورمین را در برخی زنان مبتلا به دیابت بارداری یا دیابت نوع ۲ به‌عنوان جایگزین یا همراه انسولین قابل قبول می‌داند. متفورمین معمولا نسبت به برخی از انواع انسولین باعث افزایش وزن کمتری در مادر و هیپوگلیسمی نوزادی کمتری میشود اما در بخشی از زنان به‌تنهایی قند را به اندازه کافی کنترل نمی‌کند.
| ویژگی | متفورمین | انسولین |
|---|---|---|
| کاربرد اصلی | کنترل قند خون، کاهش مقاومت به انسولین | کنترل قند خون |
| نحوه مصرف | خوراکی | تزریقی |
| عبور از جفت | از جفت عبور می‌کند | از جفت عبور نمی‌کند |
| تاثیر بر وزن مادر | معمولا افزایش وزن کمتر نسبت به انسولین | افزایش وزن بیشتر نسبت به متفورمین |
| افت قند خون نوزاد | در برخی مطالعات با هیپوگلیسمی نوزادی کمتر همراه بوده است. | در مقایسه با متفورمین، هیپوگلیسمی نوزادی بیشتری در برخی مطالعات گزارش شده است. |
| کنترل قند خون به‌تنهایی | در بخشی از زنان برای کنترل کافی قند خون مؤثر نیست. | ممکن است برای کنترل قند خون ترجیح داده شود. |
| مصرف همزمان | امکان استفاده همراه انسولین وجود دارد. | امکان استفاده همراه متفورمین وجود دارد. |
فواید متفورمین در بارداری برای زنان چیست؟
مهم‌ترین فایده متفورمین در بارداری، کمک به کنترل قند خون و در نتیجه کاهش خطر عوارض ناشی از قند بالا است. کنترل مناسب دیابت بارداری می‌تواند احتمال رشد بیش از حد جنین و برخی مشکلات هنگام زایمان را کاهش دهد. همچنین متفورمین معمولا نسبت به انسولین با افزایش وزن کمتری در مادر همراه است و خطر افت قند خون به‌تنهایی پایین است. با این حال، این مزایا به معنی مناسب بودن متفورمین برای همه زنان باردار نیست. فواید متفورمین در بارداری برای زنان معمولا شامل موارد زیر است:
- کمک به کنترل قند خون
- کاهش مقاومت به انسولین
- احتمال افزایش وزن کمتر نسبت به انسولین
- مصرف خوراکی و بدون نیاز به تزریق
- امکان استفاده همراه با انسولین در صورت کافی نبودن کنترل قند
آیا متفورمین بر جنین تاثیر دارد؟
متفورمین برخلاف انسولین از جفت عبور می‌کند و بنابراین جنین در معرض آن قرار می‌گیرد. با وجود این، مطالعات موجود افزایش خطر ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نداده‌اند و مصرف آن در سه‌ماهه اول نیز با افزایش این خطر همراه نبوده است. درباره پیامدهای طولانی‌مدت مانند وزن و ترکیب بدنی کودکان، نتایج مطالعات کاملا یکسان نیست و همچنان در حال بررسی است.
بنابراین نمی‌توان گفت متفورمین هیچ اثری بر جنین ندارد، بلکه شواهد فعلی خطر مشخصی برای ناهنجاری مادرزادی نشان نمی‌دهند. درباره عبارت قرص متفورمین در بارداری پسر نیز شواهدی وجود ندارد که مصرف مادر را عامل ایجاد ناهنجاری جنسی در جنین پسر بدانیم و مطالعات موجود افزایش خطر کلی ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نداده‌اند.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت ncbi
Use of metformin during pregnancy is not expected to increase the chance of having a baby with a birth defect.
ترجمه فارسی:
انتظار نمی‌رود که مصرف متفورمین در دوران بارداری، احتمال به دنیا آمدن نوزادی با نقص مادرزادی را افزایش دهد.
قرص متفورمین برای بارداری چگونه مصرف شود؟
نحوه مصرف قرص متفورمین در بارداری باید دقیقا طبق نسخه پزشک باشد؛ چون مقدار مورد نیاز به قند خون و تحمل دارو بستگی دارد. معمولا برای کاهش عوارض گوارشی، درمان با مقدار پایین شروع و به‌تدریج افزایش داده میشود. بهتر است قرص همراه غذا یا بلافاصله بعد از غذا مصرف شود. قرص‌های آهسته‌رهش نیز باید طبق دستور فرآورده مصرف شوند و نباید بدون مشورت بهترین دکتر زنان و زایمان ایران خرد یا جویده شوند. اگر یک نوبت فراموش شد، معمولا نباید برای جبران آن دو برابر مصرف شود. نکات زیر را قبل از مصرف این دارو در نظر داشته باشید:
- دارو را دقیقا طبق نسخه مصرف کنید.
- متفورمین را همراه غذا مصرف کنید.
- افزایش دوز را تدریجی انجام دهید.
- قند خون را طبق برنامه پزشک اندازه‌گیری و ثبت کنید.
- در صورت استفراغ یا اسهال شدید درباره ادامه مصرف با پزشک مشورت کنید.
- در صورت نیاز، پزشک ممکن است انسولین را به درمان اضافه کند.
بهترین زمان برای مصرف قرص متفورمین در دوران بارداری چه زمانی است؟
زمان دقیق مصرف به نوع متفورمین و تعداد دفعات تجویز بستگی دارد اما معمولا توصیه میشود دارو همراه غذا یا بلافاصله بعد از غذا مصرف شود. اگر دارو دو بار در روز تجویز شده باشد، معمولا همراه وعده‌های اصلی مانند صبحانه و شام مصرف میشود. این روش به کاهش تهوع، دل‌درد و اسهال کمک می‌کند. مهم‌تر از ساعت دقیق، مصرف منظم دارو طبق برنامه بهترین دکتر دیابت ایران است.
دوز مصرف متفورمین در بارداری چقدر است؟
دوز متفورمین در بارداری برای همه زنان یکسان نیست و پزشک آن را بر اساس وضعیت قند خون و تحمل دارو تنظیم می‌کند. در برخی پروتکل‌های درمان دیابت بارداری، درمان با قرص متفورمین ۵۰۰ برای بارداری آغاز و سپس به‌تدریج افزایش داده میشود. برای نمونه، برخی مراکز تا مجموع ۲۰۰۰ میلی‌گرم در روز را به‌صورت تقسیم‌شده استفاده می‌کنند. این عدد نسخه عمومی نیست و نباید بدون نظر پزشک به آن رسید.
عوارض خوردن متفورمین در بارداری چیست؟
عوارض متفورمین در بارداری بیشتر مربوط به دستگاه گوارش است و معمولا در روزها و هفته‌های اول مصرف بیشتر دیده میشود. این عوارض در بسیاری از افراد با ادامه مصرف کاهش پیدا می‌کنند و مصرف قرص همراه غذا می‌تواند تحمل آن را بهتر کند.
برخی عوارض مثل تغییر مزه دهان یا کاهش اشتها نیز ممکن است ایجاد شوند. در مصرف طولانی‌مدت، احتمال کاهش سطح ویتامین B12 وجود دارد. عوارض جدی متفورمین بسیار نادر هستند، اما در افرادی که بیماری کلیوی یا برخی شرایط زمینه‌ای دارند، باید با دقت بیشتری مصرف شود. عوارض خوردن متفورمین در بارداری ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- تهوع و احساس دل‌به‌هم‌خوردگی
- اسهال
- دل‌درد، نفخ و ناراحتی معده
- کاهش اشتها
- تغییر مزه دهان
- کاهش سطح ویتامین B12 در مصرف طولانی‌مدت
- عوارض جدی و نادر مانند اسیدوز لاکتیک، به‌ویژه در افراد دارای عوامل خطر
عوارض قطع ناگهانی متفورمین در بارداری چیست؟
قطع متفورمین در بارداری بدون هماهنگی با پزشک می‌تواند باعث بالا رفتن دوباره قند خون شود؛ به‌خصوص اگر دارو نقش مهمی در کنترل دیابت داشته باشد. خود قطع متفورمین معمولا سندرم ترک ایجاد نمی‌کند اما افزایش قند خون کنترل‌نشده می‌تواند برای مادر و جنین خطرناک باشد.
اگر دارو عوارض شدیدی ایجاد کرده یا فرد قادر به خوردن و نوشیدن نیست، باید سریع با پزشک یا تیم درمان تماس بگیرد. ممکن است دکتر زنان و زایمان تهران به‌جای قطع کامل، دوز را تغییر دهد یا انسولین را اضافه کند.
چه افرادی نباید در بارداری متفورمین مصرف کنند؟
متفورمین برای همه زنان باردار انتخاب مناسبی نیست. به‌خصوص در شرایطی که عملکرد کلیه مختل شده، خطر تجمع دارو افزایش پیدا می‌کند و پزشک باید درباره مصرف آن تصمیم‌گیری کند. همچنین طبق استانداردهای ADA (استانداردهای مراقبتی انجمن دیابت آمریکا)، در زنان مبتلا به فشار خون بالا یا پره‌اکلامپسی یا افرادی که خطر محدودیت رشد داخل رحمی دارند، متفورمین ممکن است انتخاب مناسبی نباشد.
برای بررسی ایمنی مصرف متفورمین در بارداری و انتخاب داروی مناسب بر اساس شرایط مادر و جنین، می‌توانید از طریق اپلیکیشن دکترتو با متخصص زنان و زایمان مشورت کنید. در صورت وجود موارد زیر، مصرف این دارو برای شما مناسب نیست:
- افراد دارای اختلال عملکرد کلیه
- افراد با برخی بیماری‌های شدید کبدی
- زنان مبتلا به پره‌اکلامپسی یا فشار خون بالا، طبق شرایط بالینی
- افرادی که خطر محدودیت رشد جنین دارند.
- کسانی که قبلا واکنش جدی به متفورمین داشته‌اند.
- افرادی که پزشک برایشان انسولین را گزینه ایمن‌تر و موثرتری تشخیص داده است.
پزشکان پیشنهادی
دکتر رامین اسدی
فوق تخصص غدد و رشد کودکان
دکتر محمد باقرزاده
فوق تخصص غدد و متابولیسم
دکتر محمدرضا میرزایی
فوق تخصص غدد و متابولیسم
دکتر مهدی نجفی دلوئی
متخصص قلب و عروق
دکتر جواد همت یار
فوق تخصص غدد و متابولیسم
دکتر جواد تولایی
فوق تخصص غدد و متابولیسمنتیجه گیری
متفورمین در بارداری دارویی است که در شرایط مشخص می‌تواند برای کنترل دیابت استفاده شود و شواهد فعلی، افزایش خطر ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نمی‌دهند. با این حال، متفورمین از جفت عبور می‌کند و به همین دلیل انتخاب آن باید آگاهانه و تحت نظر پزشک باشد. در استانداردهای انجمن دیابت آمریکا، انسولین همچنان درمان ترجیحی برای کنترل قند خون در بارداری است، در حالی که NICE متفورمین را در شرایطی مشخص قابل استفاده می‌داند. مهم‌ترین نکته این است که دارو را خودسرانه شروع یا قطع نکنید و قند خون را منظم کنترل کنید.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!
پرسش‌های متداول
قند خون باید طبق برنامه پزشک و با دستگاه اندازه‌گیری شود و نتایج ثبت شوند. تغذیه متعادل، فعالیت بدنی مناسب بارداری و مصرف منظم دارو هم اهمیت دارند. اگر قند خون با متفورمین به محدوده هدف نرسد، پزشک ممکن است انسولین اضافه کند.
اضافه‌وزن به‌تنهایی دلیل شروع متفورمین در بارداری نیست. متفورمین ممکن است برای کنترل دیابت بارداری در فرد دارای اضافه‌وزن تجویز شود، اما مطالعات نشان نداده‌اند که مصرف آن صرفا برای پیشگیری از دیابت بارداری در زنان دارای چاقی یا مقاومت به انسولین مفید باشد. تصمیم درمانی باید بر اساس وضعیت قند خون و شرایط بارداری باشد.
متفورمین مستقیما داروی باردارکننده نیست. در بعضی زنان مبتلا به PCOS، کاهش مقاومت به انسولین می‌تواند به منظم‌تر شدن تخمک‌گذاری کمک کند و در نتیجه شانس بارداری را افزایش دهد. با این حال، بعد از بارداری ادامه مصرف آن باید دوباره توسط پزشک بررسی شود. به‌ویژه اگر دارو برای تحریک تخمک‌گذاری استفاده شده باشد، ADA توصیه می‌کند تا پایان سه‌ماهه اول قطع شود.
در بیشتر موارد، متفورمین در دوران شیردهی قابل استفاده است و مقدار بسیار کمی از آن وارد شیر مادر میشود. مطالعات موجود مشکل قابل‌توجهی در نوزادان شیرخوار گزارش نکرده‌اند. NICE نیز ادامه یا شروع مجدد متفورمین را در زنان مبتلا به دیابت نوع ۲ که شیرده هستند، قابل قبول می‌داند. با این حال، بهتر است مصرف آن بعد از زایمان با پزشک هماهنگ شود.
