فهرست مطالب
خلاصهی مقاله را در این پادکست گوش کنید:
بیخوابی در کودکان معمولاً به عواملی مثل برنامه خواب نامنظم، استفاده از موبایل و تبلت پیش از خواب یا اضطراب و نگرانیهای کودک مرتبط است. الگوی بی خوابی کودکان با سن تغییر میکند، به این شکل که کودک دو ساله برای جدا شدن از والدین مقاومت میکند و کودک ده ساله به دلیل نگرانی از مدرسه بیدار میماند. در کودکان مبتلا به اوتیسم و بیش فعالی این مشکل چند برابر شایعتر است و به بررسی جداگانه نیاز دارد. نکته مهم برای والدین این است که در اغلب کودکان خط اول درمان بیخوابی، اصلاح رفتار و روتین خواب است و داروها (مانند ملاتونین) تنها در موارد خاص و تحت نظر پزشک متخصص، برای مدت محدود بهکار میروند و نباید خودسرانه مصرف شوند. در این مقاله از دکترتو با علائم، علتها و روشهای درمان بی خوابی کودکان آشنا میشوید.
بی خوابی کودکان چیست؟
بی خوابی کودکان یعنی کودک بهطور مداوم در به خواب رفتن یا در خواب ماندن مشکل دارد، آن هم در شرایطی که فرصت و محیط خواب برایش فراهم است. تفاوت آن با یک شب بدخوابی در همین تداوم و تکرار الگوی بیخوابی است. کودکی که بعد از یک مهمانی شبانه دیر خوابیده معمولا مشکل خواب ندارد، اما کودکی که هر هفته چند شب تا دیروقت بیدار میماند الگوی پایدار بیخوابی را نشان میدهد.
پزشکان معمولا وقتی این مشکل را جدی میگیرند که دستکم سه شب در هفته تکرار شود و بیش از سه ماه ادامه پیدا کند. شرط دوم هم اهمیت دارد و این است که کمخوابی روز بعد کودک را تحت تاثیر بگذارد. کودکی که شب دیر میخوابد اما صبح سرحال بیدار میشود و در مدرسه مشکلی ندارد، احتمالا فقط ساعت خوابش با برنامه خانواده هماهنگ نیست.
مقدار خواب لازم هم در طول کودکی به مرور کم میشود و همین موضوع باعث سوءتفاهم میشود. مثلا کودک پیشدبستانی به خواب بیشتری از کودک دبستانی نیاز دارد. اگر الگوی بیخوابی در بزرگسالان خانواده هم دیده میشود، سازوکار بی خوابی در بزرگسالان تا حد زیادی به کودکان مشابه است و فقط عاملهای محرک فرق میکنند.
علائم بی خوابی کودکان چیست؟
علائم بی خوابی کودکان در دو زمان خودشان را نشان میدهند، یکی هنگام خواب و دیگری در ساعتهای بیداری روز بعد. خواب شبانه چیزی است که والدین مستقیما متوجه آن میشوند و شامل مقاومت طولانی موقع خواب، بهانهگیریهای پشت سر هم، بیدار شدنهای مکرر نیمه شب و بیدار شدن خیلی زود در صبح است.
بخش خواب روزانه معمولا دیرتر به چشم میآید و همان چیزی است که والدین آن را به حساب اخلاق کودک میگذارند. کمخوابی در کودکان بیشتر از آنکه به شکل خوابآلودگی ظاهر شود، خودش را با تحریکپذیری، بیقراری و افت تمرکز نشان میدهد.
پیش از هر اقدامی باید مطمئن شد که مشکل کودک واقعا بی خوابی است. چند مشکل شبانه دیگر هم والدین را نگران میکنند و بهراحتی با بی خوابی اشتباه گرفته میشوند، در حالی که زمان بروز و خاطره کودک از آنها کاملا متفاوت است:
| مشکل شبانه | چه زمانی از شب رخ میدهد؟ | کودک صبح آن را به یاد میآورد؟ |
|---|---|---|
| بی خوابی | هنگام به خواب رفتن و در بیدار شدنهای نیمه شب | بله، خودش از سختی خوابیدن میگوید |
| کابوس شبانه | نیمه دوم شب | بله، خواب را تعریف میکند |
| وحشت شبانه | یک تا سه ساعت اول شب | خیر، هیچ خاطرهای ندارد |
| آپنه خواب | در تمام طول شب، همراه با خروپف | خیر، فقط صبح خسته بیدار میشود |
| سندرم پاهای بیقرار | موقع دراز کشیدن و قبل از خواب | بله، از ناراحتی و نیاز به تکان دادن پا میگوید |
علت بی خوابی کودکان چیست؟
علت بی خوابی کودکان معمولا یک بیماری نیست و به مجموعهای از عادتها، شرایط محیطی و گاهی یک مشکل جسمی برمیگردد که خواب شبانه را کوتاه یا کمکیفیت میکند. در بیشتر خانوادهها چند مورد از این عاملها با هم وجود دارند و به همین دلیل برطرف کردن فقط یکی از علتها نتیجه محسوسی نمیدهد. شایعترین علتهای بی خوابی کودکان عبارتند از:
- برنامه خواب نامنظم
- کار با موبایل و تبلت قبل از خواب
- استرس و اضطراب کودک
- کافئین و شام سنگین
- محیط اتاق خواب
- بیماریهای جسمی و داروها
- کمبود آهن و ویتامین D
آیا بیخوابی کودکان درمان داره؟
همین حالا مشاوره بگیر.
۱. برنامه خواب نامنظم
برنامه خواب نامنظم شایعترین علت بی خوابی کودکان است، چون ساعت بدن کودک با تکرار تنظیم میشود. وقتی ساعت خواب هر شب متفاوت باشد، بدن نمیداند چه زمانی باید ملاتونین ترشح کند و کودک در تخت بیدار میماند. آخر هفتهها این بینظمی را بدتر میکنند. کودکی که پنجشنبه و جمعه دو ساعت دیرتر میخوابد و دو ساعت دیرتر بیدار میشود، شنبه شب همان دو ساعت را بیدار میماند. ساعت خواب و ساعت بیداری کودک را در تمام روزهای هفته ثابت نگه دارید و اختلاف آن را در تعطیلات به حداکثر یک ساعت برسانید.
۲. کار با موبایل و تبلت قبل از خواب
کار با موبایل و تبلت قبل از خواب بی خوابی کودک را بیشتر میکند. نور صفحه ترشح ملاتونین را به تاخیر میاندازد و مغز کودک دیرتر وارد حالت خواب میشود. در کنار آن، محتوای بازی و ویدیو ذهن کودک را تحریک میکند و همین تحریک تا مدتی بعد از خاموش شدن دستگاه باقی میماند.
موبایل، تبلت و تلویزیون را از یک ساعت قبل از خواب کودک جمع کنید و شارژ آنها را بیرون از اتاق خواب انجام دهید. وجود دستگاه در اتاق حتی وقتی خاموش است، کودک بزرگتر را وسوسه میکند که نیمه شب سراغش برود.
۳. استرس و اضطراب کودک
استرس و اضطراب کودک را دقیقا در لحظهای بیدار نگه میدارد که هیچ سرگرمی دیگری برای ذهنش وجود ندارد. کودک در تاریکی و سکوت به چیزی فکر میکند که در طول روز فرصت مطرح کردنش را نداشته، مثل امتحان فردا، دعوای مدرسه، تنش بین پدر و مادر یا اسبابکشی و تغییر مدرسه.
ترس از تاریکی و ترس از جدا شدن از والدین هم در همین گروه جای میگیرند و در سنین پیشدبستانی بسیار شایع هستند. هر شب ده دقیقه قبل از خواب با کودک درباره روزش صحبت کنید و اجازه دهید نگرانیاش را با شما مطرح کند. اتفاقهای سنگینتر مانند سوگ، طلاق یا تصادف میتوانند ماهها روی خواب کودک اثر بگذارند و در این موارد کمک گرفتن از روانشناس کودک منطقی است.
۴. کافئین و شام سنگین
کافئین و شام سنگین هر دو خواب کودک را عقب میاندازند، یکی با اثر محرک خود و دیگری با ناراحتی گوارشی که ایجاد میکند. کافئین در بدن کودک چند ساعت باقی میماند و خواب او را به تاخیر میاندازد، حتی وقتی مقدارش کم باشد. والدین معمولا قهوه را از کودک دور نگه میدارند و از منبعهای دیگر غافل میشوند. شکلات، نوشابه کولا، چای پررنگ، نوشیدنیهای انرژیزا و بعضی نوشابههای گازدار همگی کافئین دارند و مصرف بعدازظهر آنها تا شب اثر میگذارد.
شام هم زمانبندی خودش را دارد. وعده سنگین نزدیک به خواب معده کودک را پر نگه میدارد و ناراحتی گوارشی او را بیدار میکند، در حالی که خواب با شکم گرسنه هم به همان اندازه مشکلساز است. شام را دو تا سه ساعت قبل از خواب بدهید و اگر کودک گرسنه شد، یک میانوعده سبک مانند شیر یا چند تکه میوه کافی است.
۵. محیط اتاق خواب
محیط اتاق خواب وقتی خواب کودک را به هم میریزد که روشن، پرصدا یا گرم باشد. اتاق باید تاریک باشد و اگر کودک از تاریکی میترسد، یک چراغ خواب کمنور و ترجیحا با نور گرم کافی است. صدای تلویزیون یا گفتوگوی بزرگترها از اتاق کناری هم خواب سبک کودک را میشکند.
دمای اتاق را خنک نگه دارید، چون بدن برای به خواب رفتن باید کمی خنک شود و اتاق گرم این روند را متوقف میکند. لباس خواب نخی و سبک به همین دلیل بهتر از لباس ضخیم جواب میدهد.
۶. بیماریهای جسمی و داروها
بیماریهای جسمی وقتی باعث بی خوابی کودک میشوند که علائمشان شبها بیشتر شود. آسم و آلرژی تنفسی، گرفتگی بینی، اگزما و خارش پوستی، رفلاکس معده، درد دندان و درد گوش همگی در حالت دراز کشیده آزاردهندهتر میشوند و کودک را بیدار میکنند. آپنه خواب در کودکان معمولا به بزرگی لوزهها و لوزه سوم برمیگردد و با خروپف بلند و مکث در تنفس همراه است.
داروها هم سهم مهمی دارند و اغلب نادیده گرفته میشوند. داروهای محرکی که برای بیشفعالی تجویز میشوند میتوانند بهعنوان عارضهجانبی باعث دشواری در به خواب رفتن شوند. برای دیگر داروها (مانند برخی داروهای آسم یا سرماخوردگی) باید نام دارو و برگه اطلاعات آن بررسی شود و در صورت شروع بیخوابی پس از مصرف داروی جدید، موضوع با پزشک کودک مطرح شود.
۷. کمبود آهن و ویتامین D
کمبود آهن و ویتامین د هر دو با مشکل خواب در کودکان همراه هستند، هرچند سازوکارشان یکی نیست. کمبود آهن بهطور غیرمستقیم روی خواب کودک اثر میگذارد، چون ذخیره پایین آهن با سندرم پاهای بیقرار ارتباط دارد و کودکی که پاهایش موقع دراز کشیدن ناراحت است دیر خوابش میبرد. کمخونی فقر آهن در کودکان ایرانی شایع است و با یک آزمایش ساده خون مشخص میشود. کمبود ویتامین د هم در پژوهشها با خواب کوتاهتر و بیکیفیتتر همراه بوده، هرچند شواهد این ارتباط به اندازه آهن قطعی نیست.
نکتهای که والدین باید بدانند این است که مکمل تنها وقتی خواب را بهتر میکند که کمبود واقعی وجود داشته باشد. هیچ قرص ویتامینی داروی خواب نیست و دادن خودسرانه مکمل به کودک، بهویژه آهن و ویتامین د که در مقدار زیاد سمی میشوند، خطرناک است. قبل از شروع هر مکملی از پزشک کودک آزمایش بخواهید.
بی خوابی کودکان در سنین مختلف چه تفاوتی دارد؟
بی خوابی کودکان در هر سن شکل متفاوتی دارد، چون عامل اصلی آن با رشد کودک عوض میشود. در سالهای اول مشکل بیشتر به وابستگی کودک برای به خواب رفتن برمیگردد و در سالهای مدرسه جای خود را به نگرانی و برنامه شلوغ هفتگی میدهد.
در کودک یک تا سه ساله، مقاومت هنگام خواب و بیدار شدنهای شبانه معمولا از وابستگی به شرایط خواب میآید. کودکی که فقط در بغل یا با شیشه شیر خوابش میبرد، نیمه شب که بهطور طبیعی نیمهبیدار میشود همان شرایط را میخواهد و تا فراهم نشود دوباره نمیخوابد. برای کودکان زیر یک سال الگو و علتها متفاوت است و در بی خوابی نوزاد باید علتها جداگانه بررسی شوند.
کودک سه تا شش ساله وارد دورهای میشود که تخیل او فعال است و ترس از تاریکی، ترس از تنها ماندن و کابوس شبانه در همین سن به اوج میرسند. مقاومت کودک در این سن معمولا به شکل درخواستهای پشت سر هم برای آب، دستشویی و موارد دیگر ظاهر میشود. حذف چرت طولانی بعدازظهر و ثابت نگه داشتن ترتیب کارهای قبل از خواب در این سن بیشترین اثر را دارد.
در کودک شش تا ده ساله، مدرسه معمولترین علت بیخوابی است. تکالیف شبانه، کلاسهای فوق برنامه و بازی با تبلت بعد از مدرسه ساعت خواب را عقب میاندازند و اضطراب امتحان و رابطه با همکلاسیها ذهن کودک را در تخت مشغول نگه میدارد. کودک ده تا دوازده ساله علاوه بر همه اینها با تغییر زیستی هم روبهروست، یعنی با نزدیک شدن به بلوغ ساعت بیولوژیکی بدن بهطور طبیعی عقب میرود و او دیرتر خوابش میگیرد. در این سن ساعت بیداری ثابت اهمیت بیشتری از ساعت خواب پیدا میکند.
چه زمانی باید برای بی خوابی کودکان به پزشک مراجعه کنیم؟
کودک را وقتی باید نزد پزشک برد که بیخوابی او با یک نشانه جسمی همراه شود یا با اصلاح عادتهای خواب بهتر نشود. بیشتر موارد بی خوابی کودکان با تغییر روتین در چند هفته برطرف میشوند و ادامه پیدا کردن مشکل بعد از این مدت خودش یک علامت است. نشانههایی که مراجعه به پزشک را لازم میکنند به این ترتیب هستند:
- خروپف بلند شبانه همراه با مکث در تنفس یا نفس کشیدن با دهان باز
- خوابآلودگی شدید روزانه یا خوابیدن کودک سر کلاس
- افت ناگهانی نمرات یا تغییر محسوس در خلق و رفتار کودک
- سردرد صبحگاهی مکرر بعد از بیدار شدن
- شب ادراری که بعد از یک دوره خشک بودن دوباره شروع شده است
- ادامه بی خوابی بیش از سه ماه با وجود ثابت شدن برنامه خواب
- حرکات مکرر پاها در خواب یا شکایت کودک از سوزش و کشش در ساق پا
ارزیابی معمولا با یک شرح حال دقیق و معاینه شروع میشود و پزشک از شما میخواهد دو هفته دفترچه خواب کودک را بنویسید، یعنی ساعت خواب، تعداد بیدار شدنها و وضعیت روز بعد. بررسی توسط بهترین دکتر کودکان و اطفال ایران یکی از راههای روشن کردن این مسیر است، چون پزشک کودکان میتواند علت جسمی را رد کند و در صورت نیاز کودک را به کلینیک خواب ارجاع دهد.
بی خوابی در کودکان اوتیسم و بیش فعال چه تفاوتی دارد؟
بی خوابی در کودکان اوتیسم و بیش فعال هم شایعتر است و هم سختتر درمان میشود. در کودکان مبتلا به اوتیسم، پژوهشها الگوی ترشح ملاتونین را متفاوت گزارش کردهاند و حساسیت بالای این کودکان به نور، صدا و بافت لباس هم شرایط خواب را سختتر میکند.
در اختلال بیش فعالی و نقص توجه، مشکل خواب هم از خود اختلال میآید و هم از داروهای آن. آرام کردن ذهن برای این کودکان دشوارتر است و داروهای محرک هم اگر دیر در روز مصرف شوند خواب شب را عقب میاندازند. تفکیک این دو عامل کار پزشک است، چون راهحل در حالت اول رفتاری و در حالت دوم تغییر ساعت دارو است.
روتین خواب برای این کودکان باید سادهتر، ثابتتر و قابل پیشبینی باشد و بسیاری از خانوادهها از کارتهای تصویری برای نشان دادن ترتیب کارهای قبل از خواب کمک میگیرند. پیگیری همزمان خواب و این اختلال با بهترین دکتر بیش فعالی ADHD ایران نتیجه بهتری میدهد، چون تنظیم دارو و برنامه خواب به هم وابستهاند.
آیا بیخوابی فرزندت نشانهی اختلال بیشفعالیه؟ مشاوره بگیر!
درمان بی خوابی کودکان چگونه است؟
درمان بی خوابی کودکان با تغییر رفتار و عادتهای خواب انجام میشود و در بیشتر کودکان بدون هیچ دارویی نتیجه میدهد. روش استاندارد این کار رفتاردرمانی شناختی بی خوابی است که عاملهای رفتاری، محیطی و فکری نگهدارنده بی خوابی را یکییکی اصلاح میکند و اثرش بعد از پایان درمان هم باقی میماند. مسیرهایی که برای درمان بی خوابی کودکان مطرح میشوند عبارتند از:
- اصلاح روتین خواب و محیط اتاق در خانه
- دارودرمانی، تنها در شرایط خاص و با تجویز پزشک
- مکمل ملاتونین برای گروه محدودی از کودکان
۱. درمان خانگی بی خوابی کودکان
درمان خانگی بی خوابی کودکان بر یک اصل ساده استوار است، اینکه بدن کودک با تکرار یاد میگیرد چه زمانی باید بخوابد. بیشترین اثر را ثابت نگه داشتن ساعتها و تکرار یک ترتیب مشخص از کارها دارد، چون همین ترتیب برای مغز کودک به علامت خواب تبدیل میشود. کارهایی که از امشب میتوانید شروع کنید به این ترتیب هستند:
- ساعت خواب و ساعت بیداری کودک را در همه روزهای هفته ثابت نگه دارید
- یک ترتیب همیشگی و بیست دقیقهای قبل از خواب بسازید مانند حمام، مسواک، لباس خواب و یک قصه
- موبایل و تبلت و تلویزیون را یک ساعت قبل از خواب کنار بگذارید
- کودک را خوابآلود اما بیدار در تخت بگذارید تا خودش به خواب رفتن را یاد بگیرد
- چرت بعدازظهر کودک بالای سه سال را کوتاه کنید یا اگر شبها دیر میخوابد حذفش کنید
- روزانه دستکم یک ساعت بازی و تحرک بیرون از خانه برای کودک در نظر بگیرید
- اتاق را تاریک و خنک نگه دارید و نور چراغ خواب را کم کنید
این تغییرها معمولا در دو تا چهار هفته اثرشان را نشان میدهند و چند شب اول ممکن است حتی بدتر به نظر برسند، چون کودک به الگوی قبلی عادت کرده است. برنامه را در همین چند شب رها نکنید و همه مراقبان کودک را از آن باخبر کنید تا همه یک روش را اجرا کنند.
۲. آیا دارو برای بی خوابی کودکان لازم است؟
دارو برای بی خوابی کودکان در حالت معمول لازم نیست و هیچ دارویی بهطور اختصاصی برای درمان بی خوابی در این سن تایید نشده است. بنابراین تجویز دارو برای بیخوابی کودکان فقط به عهده پزشک است و به یک دلیل روشن نیاز دارد. از دادن شربت و قطره خوابآور به کودک بدون نسخه خودداری کنید. بسیاری از این فرآوردهها آنتیهیستامین دارند و اثرشان با تکرار کم میشود، ضمن اینکه در بعضی کودکان به جای آرام کردن، بیقراری ایجاد میکنند. پزشک معمولا وقتی سراغ دارو میرود که یک بیماری زمینهای پشت بی خوابی باشد یا روشهای رفتاری با اجرای درست چند هفتهای جواب نداده باشند. حتی در این حالت هم دارو کنار برنامه رفتاری قرار میگیرد و جایگزین آن نمیشود.
۳. ملاتونین برای کودکان چه جایگاهی دارد؟
ملاتونین برای کودکان جایگاه محدود و مشخصی دارد و بیشترین فایدهاش در کودکانی دیده شده که ساعت داخلی بدنشان بههم ریخته یا مبتلا به اوتیسم و اختلالات رشدی هستند. ملاتونین هورمونی است که خود بدن با تاریک شدن هوا ترشح میکند و مکمل آن زمان خواب را جابهجا میکند.
در کودکی که بیخوابیاش از برنامه نامنظم یا اضطراب ناشی میشود، ملاتونین علت را برطرف نمیکند و در بهترین حالت چند شب موقتا مفید باشد. مقدار و ساعت مصرف هم به اندازه خود دارو اهمیت دارد، چون ملاتونینی که در ساعت اشتباه داده شود خواب کودک را عقبتر میبرد. عوارضی مانند گیجی و خوابآلودگی صبحگاهی هم گزارش شده که خودش وضعیت خواب را بدتر میکند.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت clevelandclinic.org
“A low dosage of melatonin has been shown to help regulate sleep patterns for children diagnosed with specific sleep disorders, particularly circadian rhythm disorders. Melatonin shouldn’t be utilized as just a sleep aid to help them fall asleep without guidance on appropriate dosage and timing from a medical provider.”
ترجمه فارسی:
مقدار کم ملاتونین در کودکانی که اختلال خواب مشخصی دارند، بهویژه اختلال ریتم شبانهروزی، به تنظیم الگوی خواب کمک کرده است. ملاتونین را نباید صرفا به عنوان یک داروی خواب و برای زودتر خوابیدن کودک به کار برد، مگر با راهنمایی پزشک درباره مقدار و زمان مصرف.
۴.۸ (۲۲۷۷ نظر)۵ (۲۱۷۶ نظر)۵ (۱۸۰۱ نظر)۴.۷ (۱۵۰۶ نظر)۴.۸ (۱۴۰۲ نظر)۴.۷ (۱۳۲۱ نظر)نتیجه گیری
بی خوابی کودکان در بیشتر خانوادهها مشکلی است که خانواده ساخته و خانواده هم میتواند حلش کند. والدین بر بیشتر عوامل ایجادکنندهی بی خوابی در کودکان کنترل دارند، یعنی ساعت خواب، نمایشگرها، محیط اتاق و فرصت حرف زدن کودک درباره نگرانیهایش. به همین دلیل صبر و پایبندی به یک برنامه ثابت در این موضوع بیشتر از هر دارویی ارزش دارد. در عین حال بی خوابی گاهی نشانه چیز دیگری است و همینجاست که والدین نباید صبر کنند. خروپف شبانه، خوابآلودگی روزانه یا بی خوابی که چند هفته به تغییر برنامه جواب نداده، ارزش یک ویزیت پزشک کودکان را دارد تا علت جسمی بررسی و رد شود.
دکترتو مراقب سلامتی شماست!
